AuDEHB: Otizm ve DEHB Birlikteliği

Özet: AuDEHB, otizm ve DEHB'nin birlikte görülmesini ifade eder. Araştırmalar, otizmli çocukların yaklaşık %30 ila 80'inin DEHB kriterlerini de karşıladığını; DEHB'li çocukların ise %20 ila 50'sinin otizm kriterlerini karşıladığını gösteriyor. Bu birliktelik, destek ihtiyacının kişiden kişiye çok farklı görünebileceği anlamına gelir.

DEHB'li birçok kişide bir veya birden fazla eşlik eden durum da bulunur. “Karmaşık DEHB” olarak bilinen bu durumun, DEHB'li kişilerin yaklaşık üçte ikisini kapsadığı düşünülür. AuDEHB ise, DEHB ve otizmin kesişimini anlatır.

Araştırmacılar iki tanının birlikte görülmesini ilk olarak 2013'te tanımladı. O zamandan beri, otizm ve DEHB arasındaki örtüşmenin ne kadar önemli olduğuna dair yeni araştırmalar yayımlandı. Otizmli çocukların yaklaşık %30 ila 80'i DEHB kriterlerini de karşılıyor. Ek olarak, DEHB'li çocukların %20 ila 50'si otizm kriterlerini karşılıyor.

ASD ve DEHB neden spektrum bozuklukları olarak görülür?

Hem DEHB hem de otizm bir spektrum üzerinde yer alır. DSM-5'te otizmin resmi tanı adı da zaten otizm spektrum bozukluğu (OSB) olarak geçer. Bu, her iki durumun da hafiften şiddetliye kadar değişen belirti ve destek ihtiyacı düzeylerini kapsadığı anlamına gelir.

Bir kişinin AuDEHB deneyimi, başka bir kişinin deneyiminden çok farklı olabilir. Aynı tanı, herkeste aynı şekilde görünmez. Bu yüzden DEHB ve OSB'yi spektrum bozuklukları olarak görmek, desteği kişiye göre uyarlamak açısından önemlidir. Aynı zamanda nöroçeşitliliğe daha kapsayıcı bir yaklaşım sağlar.

Önemli not: İyi araştırılmış otizm öz-tanısı geçerlidir ve otizm topluluğu tarafından desteklenmektedir. Otizm tanısına erişmek her zaman mümkün olmayabilir, maliyetli olabilir ve bazı yetişkinler resmi tanının kendilerini daha fazla yetenekçiliğe maruz bırakabileceğini ya da bazı durumlarda haklarını sınırlayabileceğini düşündüğü için bu yola girmemeyi tercih edebilir.

Otizm ve DEHB nerede kesişir?

Güncel araştırmalara göre, hem OSB hem de DEHB'nin kalıtsal olma olasılığı yüksektir ve bu oran %60-93 arasında değişmektedir. Ayrıca, OSB ve DEHB'li birçok kişi benzer özellikler gösterebilir.

AuDEHB'de sık görülen ortak alanlar şunlar olabilir:

Yürütücü işlev zorlukları: Planlama, başlama, sürdürme ve tamamlama güçlüğü
Yoğun odaklanma: Hiperfokus deneyimi ya da belirli ilgi alanlarına güçlü şekilde yönelme
Uyku sorunları: Uykuya dalma, uykuyu sürdürme veya uyku düzeniyle ilgili zorluklar

Bununla birlikte, DEHB ve otizmin bazı özellikleri birbirine zıt da görünebilir. DEHB'li kişiler yeniliğe daha fazla ihtiyaç duyabilir ya da daha dürtüsel davranabilir. Otizmli kişiler ise rutin, yapı ve aynılığı daha çok tercih edebilir.

Benzer şekilde, DEHB hiperfokusu ile otistik özel ilgi alanları da aynı şey değildir. DEHB hiperfokusu daha sık yön değiştirebilir. Otistik özel ilgi alanları ise daha uzun vadeli, hatta yaşam boyu sürebilir.

AuDEHB'li kişiler için hangi destek seçenekleri vardır?

AuDEHB'li yetişkinlere yönelik destek seçenekleri üzerine yapılan araştırmalar hâlâ başlangıç aşamasındadır. Mevcut en iyi uygulamaların önemli bir kısmı, çocuklarla yapılan çalışmalardan uyarlanmıştır.

Buna rağmen, birçok klinisyenin üzerinde uzlaştığı bazı destekleyici yaklaşımlar vardır. Bu yaklaşımların temel amacı, öz-kabulü, anlayışı ve öz savunuculuğu güçlendirmektir.

AuDEHB için farmakolojik olmayan destek seçenekleri arasında şunlar yer alabilir:

Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT): Sosyal iletişimde ve entelektüel yeteneklerde zorluk yaşayan kişiler için uyarlanmış düzenlemelerle kullanılabilir
Psiko-eğitim: Kişinin ve ailesinin AuDEHB'yi daha iyi anlamasına ve günlük zorluklarla başa çıkma stratejileri geliştirmesine yardımcı olabilir
Koçluk: Öz-kabul, otizmin normalleştirilmesi ve kişinin kendi hızında maskelemeden arınma sürecine odaklanabilir

Önemli uyarı: BDT kullanılacaksa, yetişkin otizmi konusunda bilgili bir uzman bulmak önemlidir. Kaynak metindeki vurguyla söylemek gerekirse, bu alanda yeterince bilgili olmayan bir terapist faydadan çok zarar verebilir. Yetişkin otizmi konusunda bilgili uzman bulmak da zor olabilir.

Otizm ve DEHB için DEHB koçluğu nasıl uyarlanabilir?

DEHB koçluğu, AuDEHB'li kişiler için standart bir kalıba sığmaz. Aynı topluluk içinde bile ihtiyaçlar çok farklı olabilir. Bu nedenle koçluk sürecinin kişiye göre uyarlanması önemlidir.

Koçluk arayan AuDEHB'li yetişkinlerin bir kısmı otistik tükenmişlik yaşıyor olabilir. Bu iyileşme süreci aylar, hatta yıllar alabilir. Bu yüzden, AuDEHB konusunda bilgili bir DEHB koçu ile çalışmak daha etkili sonuçlar sağlayabilir.

AuDEHB topluluğu için ücretsiz kaynaklar nelerdir?

AuDEHB topluluğu; içgörü, strateji ve destek paylaşan kaynaklar ve içerik üreticileriyle doludur. Aşağıda bazı ücretsiz kaynaklar yer alıyor:

DEHB Vakfı: AuDEHB'li kişiler için de faydalı olabilecek materyallerle DEHB yönetimine yönelik çeşitli kaynaklar ve araçlar sunar
Asperger/Otizm Ağı (AANE): Otizm spektrumundaki bireyler için bilgi, eğitim ve destek sağlar
Otistik Öz Savunuculuk Ağı (ASAN): Otistik kişiler tarafından ve otistik kişiler için yürütülen, otizmle ilgili kaynaklar ve savunuculuk sunan bir kuruluştur
Nöroçeşitli Doktor: OSB ve DEHB müttefiki sağlayıcıların bir listesini sunar; tanı arayan kişiler için yararlı olabilir
Nöroçeşitli İçgörüler: AuDEHB psikoloğu Dr. Megan Neff tarafından yürütülür; DEHB, otizm ve diğer yaygın komorbiditeler arasındaki örtüşme ve farklılıkları inceleyen ücretsiz kaynaklar sunar

Bu kaynakları keşfetmek ve AuDEHB topluluğuyla bağlantı kurmak, destek, bilgi ve aidiyet duygusu bulmanıza yardımcı olabilir.

Yetişkinlikte DEHB ve otizme sahip olmak nasıl hissedilebilir?

Klinik tanımlar ve özellikler bir yana, bu tanıları taşıyan gerçek bir insanın deneyimi çok daha katmanlı olabilir. Aynı anda hem rutine ihtiyaç duymak hem de rutinden bunalmış hissetmek mümkündür. AuDEHB deneyimi çoğu zaman tam da bu tür iç gerilimlerle şekillenir.

Aşağıdaki bölümde, hem DEHB hem de OSB ile yaşayan bir kişinin deneyimlerinden yola çıkan örnekler yer alıyor.

Yetişkin DEHB ve otizme sahip olmak nasıl bir şey?

Hem DEHB hem de Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) ile yaşamak, kişinin kendini ve çevresini anlamasını zorlaştıran ama aynı zamanda birçok şeyi yeniden çerçevelemesini sağlayan bir deneyim olabilir. Röportaj yapılan Sam'in anlattıkları; geç tanı, içselleştirilmiş yetersizlik, damgayla mücadele ve başa çıkma becerileri gibi başlıklarda bu deneyimi görünür kılıyor.

Geç tanı neden sarsıcı olabilir?

Birçok yetişkin DEHB'li gibi, Sam'in tanı yolculuğu da hayatının ilerleyen dönemlerinde başladı. Kendi ifadesiyle, “Yaklaşık 29 yaşındayken, yetişkin olarak tanı aldım.” Bu tanı, çocukluğundan beri açıklayamadığı birçok deneyimi anlamlandırmasına yardımcı oldu.

Geç tanı, özellikle stereotipik sunuma uymayan yetişkinlerde yaygın bir deneyimdir. Sam için DEHB ve OSB'nin birlikte anlaşılması, toplumdaki damgalar nedeniyle ayrıca zorlayıcı olmuş.

“Çocukluğumda kimse nöroçeşitliliğimi gerçekten fark etmedi, ya ‘eksantrik’ ya da ‘drama kraliçesi’ olarak etiketlendim,” diye anlatıyor. Bu nedenle, ilk dönemde otizm spektrumunda olmakla ilgili içselleştirilmiş yetersizlik ve sahtekârlık sendromuyla mücadele ettiğini söylüyor.

Kaynak atfı korunmuştur: Dr. William Dodson'a göre, DEHB'li çocuklar 12 yaşına kadar akranlarından 20.000'den fazla eleştirel veya düzeltici ifade almıştır. Bu tür deneyimler, kişinin kendilik algısını derinden etkileyebilir.

DEHB ve otizmin etkileşimi günlük yaşamda nasıl görünür?

Sam, bu iki durum arasındaki etkileşimi özellikle yoğun odaklanma üzerinden anlatıyor. “Tünel görüşü” yaşadığında kendini kontrol altında tutması gerektiğini söylüyor; çünkü hem DEHB hem de otizm, gerçekten ilgi duyduğu bir konuda çok güçlü bir odak yaratabiliyor.

Bu yoğun odak bazen büyük bir güç, bazen de ciddi bir zorluk olabilir. İlgi alanına yöneldiğinde üretkenlik ve yaratıcılık sağlayabilir. Ancak daha az ilgi çekici ama gerekli görevlere geçiş yapmayı da zorlaştırabilir.

Sam'in dikkat çektiği bir diğer alan duyusal hassasiyet. Kendi sözleriyle, olumlu duyusal uyaranlara aşırı duyarlı olmak harika olabilirken, olumsuz duyusal uyaranlara aşırı duyarlı olmak çok zorlayıcıdır.

Bu durum yalnızca belirli tatları, sesleri ya da dokuları sevmemekle ilgili değildir. Duyusal yüklenme; kaygıya, krizlere ve hatta fiziksel ağrıya yol açabilir. Bazı durumlarda odaklanmayı zorlaştırabilir, sosyal geri çekilmeye neden olabilir ya da kısıtlı diyet nedeniyle beslenmeyi etkileyebilir.

Profesyonel ve kişisel hayatta hangi zorluklar öne çıkabilir?

Sam, profesyonel yaşamda özellikle iletişim ve yürütücü işlev alanlarında zorlandığını anlatıyor. İnce sosyal ipuçlarını ya da söylenmemiş beklentileri fark etmekte zorlanmak, iş hayatında yanlış anlaşılmalara yol açabiliyor.

DEHB'nin dikkat dağınıklığı eğilimi de buna eklendiğinde, iletişim daha da karmaşık hâle gelebiliyor. Sam, bazen bir konuşmada bir şeyi kaçırdığını hissettiğini ama tam olarak neyi kaçırdığını anlayamadığını söylüyor.

Yürütücü işlev zorlukları da profesyonel yaşamda belirgin bir rol oynuyor. Sam'in ifadesiyle, beyninin dikkat kısmı devreye girmediğinde odaklanmak ya da işleri zamanında ve verimli şekilde tamamlamak çok zor olabiliyor.

Damgalar ve yanlış anlamalar neden hâlâ güçlü?

Ne yazık ki, hem DEHB hem de OSB hakkında damgalar ve yanlış anlamalar sürüyor. Sam, özellikle yetişkin DEHB tanıları konusunda şüphecilikle karşılaştığını anlatıyor.

Özellikle DEHB tanısı isteyen yetişkinlerin yalnızca yasal uyarıcı ilaç almak istediği yönündeki önyargı, tanı ve destek süreçlerinde önemli bir engel yaratabiliyor. Sam, DEHB tanısını paylaştığı anda bazı doktor ve psikiyatristlerin beden dili ve tonunda gözle görülür bir değişiklik fark ettiğini söylüyor.

Bir diğer yaygın yanlış kanı da, OSB'li kişilerin empati kurmakta zorlandığı düşüncesi. Sam'e göre bu doğru değil. Nöroçeşitlilik, bazı kişiler için daha az değil, daha fazla empati anlamına gelebilir.

AuDEHB ile yaşarken hangi başa çıkma stratejileri yardımcı olabilir?

DEHB ve OSB'nin birlikte yarattığı zorlukları yönetmek genellikle çok yönlü bir yaklaşım gerektirir. Sam'in paylaştığı bazı stratejiler şunlardır:

Zaman yönetimi: Görevler için tek alarm yerine birden fazla alarm kurmak, geçişleri kolaylaştırabilir ve zamanın akışını görünür kılabilir
Görevleri parçalara ayırmak: Büyük işleri küçük ve belirli adımlara bölmek, bunalmayı azaltabilir ve motivasyonu artırabilir
İletişim kontrolleri: Konuşma sırasında düzenli olarak karşı tarafla aynı noktada olup olmadığınızı kontrol etmek, yanlış anlaşılmaları azaltabilir
Danışmanlık ve günlük tutma: Kendini kabul etme ve öz şefkat geliştirme sürecinde destek sağlayabilir
Öz savunuculuk ve sınır koyma: Duyusal yüklenme ya da stres anlarında alan istemek ve ihtiyaçları açıkça ifade etmek koruyucu olabilir

Önemli nokta: Bu stratejiler herkeste aynı sonucu vermez. En işe yarayan yaklaşım, sizin ihtiyaçlarınıza ve enerji düzeyinize göre şekillenen yaklaşımdır.

“Normal” beyin fikrini neden yeniden düşünmek gerekir?

Sam'in özellikle vurguladığı noktalardan biri şu: “Normal” beyin diye tek bir şey yoktur. Her insan, nöroçeşitli ya da nörotipik olsun, dünyayı kendine özgü bir şekilde deneyimler.

“Farklı” olmak, “kötü” olmak anlamına gelmez. Bu bakış açısı, AuDEHB deneyimini anlamada ve utancı azaltmada güçlü bir başlangıç olabilir.

Eğer siz de benzer deneyimler yaşıyorsanız, biriyle konuşmak iyi bir ilk adım olabilir. Bu kişi bir psikolog, psikiyatrist, destek grubu ya da günlük yapı ve hesap verebilirlik konusunda çalışan bir DEHB koçu olabilir.

Yetişkin otizm değerlendirmesi nasıl alınır?

Yetişkin bir kişi otizmli olabileceğini fark ettiğinde, aklına genellikle şu soru gelir: “Teşhis almak mı, almamak mı?” Bu karar son derece kişiseldir ve herkes için tek bir doğru cevap yoktur.

Bir tanı, bazı kişiler için onaylayıcı ve güçlendirici olabilir. Uyumlara erişimi artırabilir ve kişinin kendini daha iyi anlamasına yardımcı olabilir. Öte yandan, resmi tanı bazı kişiler için damgalanma ve ayrımcılık riskini de beraberinde getirebilir.

Yetişkin otizm değerlendirmesine gerçekten ihtiyacınız var mı?

Kısa cevap: Hayır. Otizm topluluğu, kendi kendine teşhisi uzun zamandır geçerli kabul etmektedir. Ancak bilinçli bir öz-tanı için araştırma yapmak, kendinizi sorgulamak ve mümkünse diğer otizmli kişilerle konuşmak önemlidir.

Medya ve çevrimiçi içerikler başlangıç için yararlı olabilir. Yine de yalnızca bunlarla sınırlı kalmamak gerekir. Daha derin bir anlayış için topluluk deneyimleri, güvenilir kaynaklar ve kişisel gözlem birlikte değerlendirilmelidir.

Yetişkin otizm teşhisinin artıları ve eksileri nelerdir?

#### Artıları

Geçerlilik: Resmi tanı, birçok kişi için yaşadığı zorlukların adını koymayı ve öz anlayışı güçlendirmeyi sağlayabilir
Uyumlara erişim: Bazı işyerleri ve akademik kurumlar, destek ve uyum sağlamak için resmi tanı isteyebilir
Sahtekârlık sendromunu azaltma: Geç tanı alan kişilerde sık görülen “Acaba gerçekten böyle miyim?” hissini hafifletebilir

#### Eksileri

Damgalanma ve ayrımcılık: Otizm tanısı; evlat edinme, koruyucu aile olma, göç süreçleri ya da hukuki değerlendirmeler gibi alanlarda önyargıyla karşılaşmaya yol açabilir
Maliyet: Yetişkin otizm değerlendirmeleri pahalı olabilir ve birçok kişi için erişilebilir olmayabilir

Yetişkin otizm değerlendirmesi için nasıl bir yol izlenir?

İlk adım, OSB tanısı koyma konusunda uzmanlaşmış bir psikolog veya psikiyatrist bulmaktır. Sonrasında, deneyimleri, eğitimleri ve değerlendirme yöntemleri hakkında sorular sorarak size en uygun kişiyi seçmeniz gerekir. Randevu öncesinde hazırlanmak da süreci kolaylaştırabilir.

Sizin için doğru uzmanı seçerken nelere bakabilirsiniz?

Yetişkin olarak otizm değerlendirmesi düşünüyorsanız, seçtiğiniz uzman çok önemlidir. Mümkünse, yetişkin otizmi konusunda deneyimli bir uzmanla görüşmek daha uygundur.

Kadın ya da AFAB bir bireyseniz, farklı sunum biçimleri nedeniyle bu alanda özellikle deneyimli bir uzman bulmak daha da önemli olabilir.

Uzman ararken şu adımlar yardımcı olabilir:

Aile hekiminize ya da takip eden hekiminize danışmak: Uygunsa sevk istemek
Sigorta sağlayıcınızla görüşmek: Sigortanız varsa kapsam içindeki uzmanları öğrenmek
Yerel topluluklara bakmak: Yerel forumlar, değerlendirmeler ve topluluk önerileri üzerinden bilgi toplamak
Tıp merkezleri ve üniversitelerle iletişime geçmek: Bazı merkezlerde otizmle ilgili kaynaklar ya da daha düşük maliyetli seçenekler bulunabilir

Randevuya nasıl hazırlanabilirsiniz?

Randevu sırasında, otizmle ilişkili deneyimlerinizi o anda hatırlamak zor olabilir. Bu nedenle önceden not almak faydalı olabilir.

Hazırlık için şunları yapabilirsiniz:

Gözlem notları tutmak: Günlük yaşamda fark ettiğiniz özellikleri yazmak
Geçmiş örnekleri düşünmek: Çocukluk ve ergenlik döneminden tekrar eden örüntüleri hatırlamak
Topluluk deneyimlerini incelemek: Başkalarının anlattıklarıyla kendi deneyiminiz arasında ortak noktalar olup olmadığına bakmak

Kendi kendine teşhis sürecinde hangi adımlar izlenebilir?

Kendi kendine teşhisin sizin için daha uygun olduğuna karar verirseniz, aşağıdaki adımlar başlangıç noktası olabilir:

Otizmi araştırmak: DSM tanı kriterlerine bakmak ve yaşam deneyimlerinizle hangi noktaların örtüştüğünü değerlendirmek
Öz yansıtma yapmak: Şimdiki zaman ve geçmiş deneyimlerinize dönüp bakmak; özellikle maskeleme davranışlarını fark etmeye çalışmak
Yardım istemek: Otizmli kişilerle konuşmak ve deneyim benzerliklerini anlamaya çalışmak
Çevrimiçi değerlendirmeleri dikkatle kullanmak: Bunların tek başına tanı koydurmadığını bilerek, yalnızca yol gösterici araçlar olarak görmek
Ortak deneyimlere bakmak: Hayat boyu “farklı” ya da “uzaylı” gibi hissetme, görünmez sosyal kuralları kaçırma gibi deneyimlerin sizde de olup olmadığını değerlendirmek

Son düşünceler

Profesyonel değerlendirme alıp almama kararı çok kişiseldir. Herkese uyan tek bir doğru yol yoktur. Önemli olan, sizin için anlamlı, güvenli ve sürdürülebilir olan seçeneği bulmanızdır.

Yolculuğunuzun neresinde olursanız olun, kendinize karşı nazik olmaya çalışın. Yetişkinlikte otizmli ya da AuDEHB'li olabileceğinizi fark etmek, çoğu zaman karmaşık duygularla birlikte gelir. Kendinizi anlamak zaman alabilir; bu süreçte kendi hızınızda ilerlemeniz değerlidir.

Sık Sorulan Sorular

AuDEHB ne demektir?

AuDEHB, otizm ve DEHB'nin birlikte görülmesini ifade eder. Kişiden kişiye çok farklı şekillerde ortaya çıkabilir.

Otizm ve DEHB birlikte ne kadar sık görülür?

Kaynak metindeki verilere göre, otizmli çocukların yaklaşık %30 ila 80'i DEHB kriterlerini de karşılıyor. DEHB'li çocukların ise %20 ila 50'si otizm kriterlerini karşılıyor.

Otizm için resmi tanı almak şart mı?

Hayır. Otizm topluluğunda iyi araştırılmış öz-tanı geçerli kabul edilir. Yine de resmi tanı bazı kişiler için uyumlara erişim ya da kişisel doğrulama açısından önemli olabilir.

AuDEHB için hangi destekler yardımcı olabilir?

Farmakolojik olmayan destekler arasında BDT, psiko-eğitim ve koçluk sayılabilir. Ancak özellikle yetişkin otizmi konusunda bilgili uzmanlarla çalışmak önemlidir.

Kaynaklar

Antshel, K. M., & Russo, N. (2019). Autism spectrum disorders and ADHD: Overlapping phenomenology, diagnostic issues, and treatment considerations. Current Psychiatry Reports, 21, 34.
Rong, Y., et al. (2021). Prevalence of attention-deficit/hyperactivity disorder in individuals with autism spectrum disorder: A meta-analysis. Research in Autism Spectrum Disorders, 83, 101759.
Faraone, S. V., et al. (2021). The World Federation of ADHD International Consensus Statement. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 128, 789–818.