Ergenlik Çağındaki Çocuğunuzda DEHB mi Var?

Özet: Ergenlerin ve gençlerin %8,7'sine DEHB teşhisi konuluyor ve gerçek yaygınlık daha yüksek olabilir. Ergenlik döneminde değişen beyin gelişimi, DEHB belirtilerinin görünümünü de değiştirebilir; bu yüzden dikkat, dürtüsellik, duygusal düzenleme ve okul yaşamındaki güçlükleri birlikte değerlendirmek önemlidir.

Ergenlerin ve gençlerin %8,7'sine DEHB teşhisi konuluyor. Gerçek yaygınlık daha yüksek olabilir.

Parlak zekâlı çocuğunuzun neden bir türlü organize olamadığını merak eden bir ebeveyn olabilirsiniz. Ya da bir genç olarak, beyninizde aynı anda çok fazla sekme açıkmış gibi hissediyor olabilirsiniz. Eğer öyleyse, DEHB radarınızda olabilir.

Ortaokul ve liseye geçişte gençlerin beyinleri birçok değişimden geçer. Bu değişim, DEHB belirtilerinin nasıl ortaya çıktığını da etkileyebilir. Daha önce kolay gelen şeylerin zorlaşması, yeni sorumluluklarla baş etmekte güçlük ve beklenenden daha yoğun duygusal dalgalanmalar bu dönemde daha görünür hale gelebilir.

Bu yazıda, ergenlerde görülen yaygın belirti ve semptomlara, bunların farklı şekillerde nasıl ortaya çıkabildiğine ve değerlendirebileceğiniz destek seçeneklerine kuşbakışı bakacağız.

Ergenlerde DEHB'nin yaygın belirtileri nelerdir?

Ergenlerde DEHB genellikle birden fazla alanda kendini gösterir. Belirtiler sadece derste dikkatini verememekle sınırlı değildir; zaman yönetimi, duygular ve sosyal ilişkiler de etkilenebilir.

• Odaklanma eksikliği ve dikkat dağınıklığı: Gençler bir göreve odaklanmakta zorlanabilir, bir işi tamamlamadan başka bir aktiviteye geçebilir.
• Düzensizlik ve zaman yönetimi sorunları: Eşyaları takip etmek, plan yapmak ve son teslim tarihlerine uymak özellikle zorlayıcı olabilir.
• Hiperaktivite ve huzursuzluk: Küçük çocuklara göre daha az belirgin olsa da, gençler kıpır kıpır olabilir veya içten gelen bir huzursuzluk hissedebilir.
• Dürtüsellik: Sonuçlarını yeterince düşünmeden karar vermek yaygın olabilir.
• Duygusal düzensizlik: DEHB'li gençler yoğun duygular yaşayabilir ve duygularını düzenlemekte zorlanabilir.
• Sosyal zorluklar: Sosyal ipuçlarını okumakta veya sohbeti sürdürmekte yaşanan güçlükler ilişkileri etkileyebilir.

DEHB bir ergenin hayatını nasıl etkiler?

DEHB, bir gencin hayatının farklı alanlarında belirgin ve günlük etkiler yaratabilir. Bu etkiler yalnızca akademik başarıyla sınırlı kalmaz; ilişkiler, öz bakım ve ruh sağlığı da bundan etkilenebilir.

• Akademik performans: Dikkat dağınıklığı ve düzensizlik nedeniyle okul performansı zarar görebilir.
• Sosyal ilişkiler: Dürtüsellik veya sosyal durumları yanlış yorumlama, arkadaşlıkları ve aile ilişkilerini zorlayabilir.
• Risk alma davranışları: Uyuşturucu veya alkol denemek, güvensiz seks yapmak ya da araç kullanırken mesajlaşmak gibi davranışlar artabilir.
• Kişisel hijyen ve öz bakım: Unutkanlık veya kötü zaman yönetimi nedeniyle günlük bakım alışkanlıkları ihmal edilebilir.
• Öz saygı: DEHB'li gençlerin öz saygı sorunları yaşama olasılığı daha yüksektir.
• Eşlik eden ruh sağlığı sorunları: DEHB'li gençlerin yaklaşık %80'ine ayrıca anksiyete veya depresyon gibi ruh sağlığı sorunları da teşhis edilmektedir.

DEHB belirtilerinde cinsiyet farklılıkları neden önemlidir?

DEHB'nin cinsiyetler arasında farklı şekilde ortaya çıktığını bilmek önemlidir. Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri'ne (CDC) göre, erkek çocuklara kız çocuklarına göre daha sık DEHB teşhisi konulmaktadır; erkekler için yaklaşık %12,9'a karşılık kızlar için %5,6.

Uzun süre boyunca DEHB'nin yalnızca çocuklukta görülen ve yaşla kaybolan bir durum olduğu düşünüldü. Benzer şekilde, birçok kişi DEHB'yi yalnızca “erkeklere özgü” bir durum gibi değerlendirdi. Ancak teşhis oranlarındaki fark, DEHB'nin kızlarda daha az yaygın olduğu anlamına gelmez.

Araştırmalar giderek daha fazla, belirtilerin cinsiyetler arasında farklı görünmesi nedeniyle kızların sıklıkla eksik teşhis edildiğini veya yanlış teşhis edildiğini gösteriyor. Bu farkları tanımak, ebeveynlerin ve eğitimcilerin özellikle kızlarda daha az belirgin kalan işaretleri fark etmesine yardımcı olabilir.

Ayrıca bu bakış açısı, daha dikkatli ve derinlemesine bir değerlendirme sürecini destekler. Çünkü aynı DEHB belirtisi, kızlarda ve erkeklerde farklı biçimlerde ortaya çıkabilir.

DEHB'li erkeklerde daha sık görülen belirtiler nelerdir?

DEHB'li erkeklerde hiperaktif ve dürtüsel belirtiler daha sık görülebilir. Bu belirtiler daha dışa dönük olduğu için öğretmenler ve ebeveynler tarafından fark edilme olasılığı da daha yüksektir.

• Hiperaktivite: Aşırı koşma, tırmanma veya kıpır kıpır olma.
• Dürtüsellik: Cevapları pat diye söyleme veya başkalarının sözünü kesme.
• Fiziksel saldırganlık veya itaatsizlik: Kurallara uymakta zorlanma ya da daha sert tepkiler verme.
• Sınıfta veya sosyal ortamlarda yıkıcı davranış: Ortamın akışını bozacak davranışlar sergileme.
• Hareketsiz oturmakta zorlanma: Uzun süre oturup kalmakta güçlük yaşama.
• Daha belirgin dikkat dağınıklığı: Dikkatin gözle görülür biçimde dağılması.
• Risk alma davranışları: Sonuçlarını düşünmeden daha tehlikeli seçimlere yönelme.
• Dışsallaştırma sorunları: Davranış bozukluğu gibi dışa yansıyan güçlükler.

DEHB'li kızlarda daha sık görülen belirtiler nelerdir?

Kızlar daha çok dikkatsizlik belirtileri gösterebilir ve bu belirtiler çoğu zaman daha içsel yaşanır. Örneğin, dikkatsiz bir erkek çocuk daha kıpır kıpır görünebilirken, dikkatsiz bir kız çocuğu daha çok hayal kuruyor gibi görünebilir. İçselleştirilmiş belirtiler başkalarını daha az rahatsız ettiği için, fark edilmeleri de daha zor olabilir.

• Dikkatsizlik: Hayal kurma veya “havai” görünme.
• Düzensizlik ve unutkanlık: Eşyaları, görevleri ve sorumlulukları takip etmekte zorlanma.
• Sözel saldırganlık: Alay etme veya isim takma gibi davranışlar.
• Geri çekilmiş veya utangaç görünme: Sosyal olarak daha sessiz ya da mesafeli kalma.
• Düşük öz saygı ve olumsuz iç konuşma: Kendine karşı daha sert ve eleştirel olma.
• Kaygı veya ruh hali değişimleri: Duygusal dalgalanmaların daha belirgin yaşanması.
• Arkadaşlıkları sürdürmekte zorluk: Sosyal bağları korumakta zorlanma.
• İçselleştirme sorunları: Duygusal karmaşayı içe atma.
• Çok çabalıyor gibi görünmesine rağmen düşük performans: Emek vermesine rağmen sonuç almakta zorlanma.
• Aşırı konuşma veya gevezelik: Konuşmayı durdurmakta zorlanma.
• Kolayca bunalma: Günlük talepler karşısında hızla bunalmış hissetme.

DEHB'li gençler için hangi destek seçenekleri vardır?

Etkili DEHB yönetimi genellikle çok yönlü bir yaklaşım gerektirir. Tek bir yöntem herkes için aynı sonucu vermeyebilir; bu yüzden destek planının gencin ihtiyaçlarına göre şekillenmesi önemlidir.

• İlaç tedavisi: Belirtileri yönetmek için uyarıcılar veya uyarıcı olmayan ilaçlar reçete edilebilir.
• Psikoterapi: Davranışçı terapi ve bilişsel-davranışçı terapi, gençlerin kendilerini daha iyi anlamalarına ve zor duygularla başa çıkma stratejileri geliştirmelerine yardımcı olabilir.
• Ebeveyn eğitimi ve desteği: Ebeveynlerin DEHB'yi anlaması ve etkili ebeveynlik stratejileri geliştirmesi çok önemlidir.
• Okul temelli müdahaleler: Eğitim ortamındaki düzenlemeler ve destekler, akademik sonuçları önemli ölçüde iyileştirebilir.
• DEHB koçluğu: Bir DEHB koçu; organizasyon, zaman yönetimi ve hedef belirleme becerilerini geliştirmek için kişiselleştirilmiş stratejiler sunabilir. Gençler için DEHB koçluğu, yürütücü işlev becerilerini güçlendirmeye ve günlük yaşamı yönetmek için pratik araçlar geliştirmeye odaklanır.

DEHB ve genç beyni

Ergenlerde DEHB, hem evde hem de okulda önemli zorluklar yaratabilir. Ancak anlayış, doğru destek ve uygun tedavi seçenekleriyle gençler belirtilerini yönetmeyi öğrenebilir. İlaç tedavisi, psikoterapi ve DEHB koçluğu dahil olmak üzere erken müdahale, bir gencin yaşam yörüngesinde önemli bir fark yaratabilir.

DEHB'li her genç benzersizdir. Birinde işe yarayan yaklaşım, diğerinde aynı etkiyi yaratmayabilir. Ebeveyn olarak çocuğunuzu desteklemenin en iyi yollarından biri, ihtiyaçlarına uygun bir destek planı geliştirmek için sağlık uzmanları, eğitimciler ve DEHB koçlarıyla yakın işbirliği kurmanızdır.