Üç DEHB Tipi Yardımcı Değil. İşte Nedeni (Görüş)

Özet: DEHB genellikle üç tipe ayrılır: dikkatsiz, hiperaktif/dürtüsel ve kombine. Ancak bu sınıflandırma, belirtilerin gerçek hayattaki karmaşıklığını her zaman iyi yansıtmaz; bu yüzden etiketlerden çok, sizin için işe yarayan destek ve stratejilere odaklanmak daha faydalı olabilir.

Bir DEHB koçu olarak, bana en sık sorulan sorulardan biri şu: "Kaç tür DEHB var?" Çoğu zaman bu soruyu yanıtlamaktan keyif alıyorum. Ama bu soru, DEHB'nin sanki net kutulara ayrılabilen bir yapı olduğu varsayımını da beraberinde getiriyor.

Benim itirazım tam da burada başlıyor. 2019'da bana teşhis konulduğunda, beni değerlendiren psikolog gerçekten çok iyiydi ve kendimi anlaşılmış hissetmiştim. Ancak bana DEHB'nin 9 farklı türü olduğunu söylemişti. Bu da, iyi uzmanların bile bazen güncel olmayan bilgilerle çalışabildiğini gösteren çarpıcı bir örnekti.

Bu yazıda önce mevcut sınıflandırma sisteminin DEHB tipleri hakkında ne söylediğine bakacağız. Ardından, bu sistemin neden sınırlı olduğunu ve neden tek başına yeterli olmadığını konuşacağız.

Kaç tür DEHB var?

Amerikan Psikiyatri Birliği (APA), Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü (NIH) ve Dikkat Eksikliği Bozukluğu Derneği (ADDA) dahil olmak üzere güvenilir kaynaklara göre, DEHB'nin üç türü vardır. Bu türler, kişinin baskın olarak yaşadığı belirti örüntüsüne göre adlandırılır.

Hiperaktif/dürtüsel tip nedir?

Bu tip teşhisi almak için, aşağıdaki dokuz belirtiden en az beşini göstermeniz gerekir:

• Hiperaktivite: Eller ve ayaklarla oynama, hareketsiz oturamama
• Hiperaktivite: Örneğin toplantılar sırasında beklenmedik şekilde yerinden kalkma
• Hiperaktivite: Sık sık huzursuz hissetme
• Hiperaktivite: Eğlence etkinliklerine sessizce katılamama
• Hiperaktivite: Huzursuz, ayak uydurması zor veya "sürekli hareket halinde" olarak algılanma
• Hiperaktivite: Aşırı konuşma eğilimi
• Dürtüsellik: Bir soru veya cümle tamamlanmadan cevabı ağzından kaçırma
• Dürtüsellik: Sırasını beklemede zorluk
• Dürtüsellik: Başkalarının yaptıklarını bölme veya müdahale etme

Dikkatsiz tip nedir?

Bu tip teşhisi almak için, dikkat dağınıklığını gösteren aşağıdaki dokuz belirtiden en az beşini göstermeniz gerekir:

• Belirti: Önemli eşyaları kaybetme veya yanlış yere koyma
• Belirti: Sık sık alakasız düşüncelerle dikkatin dağılması
• Belirti: Sık sık günlük aktiviteleri tamamlamayı unutma
• Belirti: Kısa dikkat süresi ve odaklanmakta zorluk
• Belirti: Doğrudan konuşulduğunda dikkatini verememe veya zayıf dinleme becerileri
• Belirti: Görevleri bitirememe veya talimatları takip edememe
• Belirti: Sürekli dikkat ve zihinsel odaklanma gerektiren işlerden kaçınma
• Belirti: Detaylara yeterince dikkat edememe ve dikkatsiz hatalar yapma
• Belirti: Görevleri, zamanı veya çalışma alanını organize etmede zorluk

Kombine tip nedir?

Kombine tip, dikkatsiz tip listesinden en az beş belirti ve hiperaktif/dürtüsel listeden de en az beş belirti gösterdiğiniz durumda kullanılır. Yani her iki belirti grubunun da önemli bir kısmı sizin deneyiminizde yer alır.

DEHB'nin üç tipini sorunlu yapan nedir?

Benim görüşüme göre sorun, bu sistemin gerçek yaşam deneyimini fazla sadeleştirmesi. Kendi deneyimime, araştırmalarıma ve danışanlarla çalışırken gördüklerime dayanarak, tip sisteminde birkaç temel problem var.

• Çok fazla örtüşme: Kriterler gözlemlenebilir belirtilere dayanıyor. Ancak belirtiler temiz ve ayrı kategoriler halinde ortaya çıkmıyor. Birçok kişide dikkatsizlik, dürtüsellik ve hiperaktivite farklı oranlarda bir arada bulunuyor.
• Belirtiler değişkenlik gösteriyor: Hangi belirtilerin öne çıktığı; güne, duruma, enerji seviyenize, yaşınıza, hormon seviyelerinize ve başka birçok etkene göre değişebiliyor.
• Tedavi yaklaşımı kökten değişmiyor: Bildiğimiz kadarıyla, hangi "tip" DEHB'ye sahip olursanız olun, DEHB'nin altında yatan neden(ler) aynıdır: düşük dopamin seviyeleri, beyin yapısındaki farklılıklar ve beyin aktivitesindeki farklılıklar. Bunların hepsi yürütücü işlevleri etkiler.
• Nüans kayboluyor: Örneğin görevleri tamamlamada yaşanan zorluk, dikkatsizlikten de kaynaklanabilir, hiperaktiviteden de. Bazen ikisinden de kaynaklanmayabilir. Ancak tanı sistemi bu ayrımı her zaman yakalayamaz.
• Cinsiyet ve kültür farklılıkları etkili oluyor: DEHB belirtileri kadınlarda veya farklı kültürel geçmişlere sahip kişilerde farklı şekillerde ortaya çıkabiliyor. Bu da bazı kişilerin uzun süre yanlış değerlendirilmesine ya da hiç fark edilmemesine yol açabiliyor.
• Toplumsal normlar devreye giriyor: Dürtüsellik, huzursuzluk veya dikkat dağınıklığı gibi özellikler bazen yalnızca toplumsal beklentilere uymadığı için "sorun" gibi görülüyor. Bu da değerlendirmeyi daha karmaşık hale getiriyor.

Büyük dipnot: Burada DEHB'nin var olmadığını söylemiyorum. DEHB'li beyinlerle nörotipik beyinlerin çalışma biçimi arasında açık farklar var. Söylemek istediğim şey şu: DEHB'yi katı türlere ayırmaya çalışmak, insan deneyiminin çeşitliliğini yeterince yansıtmayabiliyor.

O zaman DEHB tipleri ne işe yarar?

Yine de bu sınıflandırma tamamen işe yaramaz demek doğru olmaz. DEHB tipleri, bazı kişiler için kendini anlamaya başlamak adına yararlı bir başlangıç noktası olabilir. Özellikle ilk kez değerlendirme sürecine giriyorsanız, hangi belirtilerin sizde daha baskın olduğunu görmek açıklayıcı gelebilir.

Ama burada durmamak gerekir. Çünkü bu etiketler, DEHB ile yaşamanın tüm karmaşıklığını kapsamaz. Asıl önemli olan, sizin günlük hayatınızı zorlayan belirtileri fark etmeniz ve buna uygun destekleri bulmanızdır.

Sonuç olarak neye odaklanmalısınız?

Günün sonunda mesele, bir etikete ne kadar uyduğunuz değil; sizin için neyin işe yaradığını bulmanızdır. DEHB bir spektrumdur ve herkes bunu kendine özgü bir şekilde deneyimler.

İhtiyaç duyduğunuz destek kişiden kişiye değişebilir. Bu destek şunları içerebilir:

• İlaç: Belirtilerin yönetiminde bir seçenek olabilir
• Danışmanlık: Duygusal yükü, işlevselliği ve günlük zorlukları ele almaya yardımcı olabilir
• DEHB koçluğu: Yapı kurma, hedef takibi ve sürdürülebilir rutinler geliştirme konusunda destek sunabilir
• Yaşam tarzı değişiklikleri: Uyku, hareket, çevre düzeni ve alışkanlıklar üzerinde çalışmayı içerebilir

Son söz: Dikkatsiz, hiperaktif/dürtüsel ya da kombine olmanızdan daha önemli olan şey, kendi örüntünüzü anlamanız ve size iyi gelen araçları bir araya getirmenizdir.

Kaynaklar

• American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.). American Psychiatric Publishing.
• Faraone, S. V., et al. (2021). The World Federation of ADHD International Consensus Statement. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 128, 789–818.
• Willcutt, E. G. (2012). The prevalence of DSM-IV attention-deficit/hyperactivity disorder: A meta-analytic review. Neurotherapeutics, 9(3), 490–499.