Yazar: Alperen Demirdöğer
Daha çok çalış, düzenli ol, telefonu bırak. DEHB'liysen ders çalışmakla ilgili bu tavsiyeleri sık duyuyorsun. Sosyal medyada da işe yarayıp yaramadığı belirsiz pek çok yöntem var. Peki masaya oturduğunda başlayamıyorsan, saatlerce çalışıp sınavda hatırlamıyorsan nereden başlayacaksın?
Bu rehber, DEHB'li ortaokul, lise ve üniversite öğrencileri için yazıldı. Her bölümde neyin neden zor geldiğini, araştırmaların ne gösterdiğini ve çalışırken neler yapabileceğini bulacaksın. Başlangıç için en çok zorlandığın yere bakıp sana gereken bölümü seçebilirsin.
Bir bölümü nasıl okumalı?
Hayatta denemek
Aşağıdaki bölüm listesinden ya da yaşadığın güçlüğü anlatan cümlelerden başlayabilirsin. Seçtiğin bölümün girişinde o güçlüğün ne olduğunu ve temel bulguları, ilgili açıklamaların yanında da sayıları göreceksin. Zorluğun nedenini okuduğunda, önerilen yöntemin nasıl işe yarayacağını da anlarsın.
Bütün önerileri birden uygulaman gerekmiyor. Birini seçip iki hafta dene. Nasıl gittiğini görmek için tahmin ettiğin süreyle gerçek süreyi karşılaştırabilir, deneme sonucunu inceleyebilir veya gün sonunda kısa bir not alabilirsin. Her bölümde kayıt tutmanın bir yolu var; yöntemin sende işe yarayıp yaramadığına bu kayıtlara bakarak karar ver.
En çok nerede zorlanıyorsun?
Son iki haftanı düşün ve aşağıdaki cümlelerden sana en çok uyan üçünü seç. Her birinin yanında okuyabileceğin bölüm var. Bu liste bir test değil; nereden başlayacağına karar vermeni sağlıyor.
- Masaya oturuyorum ama başlayamıyorum. Başlamak ve erteleme.
- Yarın başlarım diyorum ve yarın da başlamıyorum. Başlamak ve erteleme.
- Sınava üç hafta var diye düşünüyorum, sonra son geceye kalıyorum. Zaman ve plan.
- Bir işin ne kadar süreceğini hep yanlış tahmin ediyorum. Zaman ve plan.
- Ödevi yapıyorum ama evde unutuyorum ya da ödev olduğunu bilmiyorum. Ödev sistemi.
- Saatlerce çalışıyorum ama sınavda hatırlamıyorum. Çalışma teknikleri.
- Okuduğumu bir dakika sonra unutuyorum. Okuma ve not alma.
- Video izliyorum, defterim dolu, ama soru çözemiyorum. Okuma ve not alma, çalışma teknikleri.
- Telefon elimden düşmüyor. Odak ve ortam.
- Masada oturamıyorum, kıpır kıpırım. Odak ve ortam.
- Gece geç yatıyorum, sabah kalkamıyorum. Uyku, beden ve öğrenme.
- Sınavda kafam boşalıyor ya da denemede süre yetmiyor. Sınav kaygısı ve deneme.
- Sınav yılındayım ve nereden başlayacağımı bilmiyorum. LGS ve YKS yılı.
- Üniversiteye başlıyorum ya da başladım ve dağıldım. Üniversiteye geçiş.
Seçtiğin üç cümleyi bir kenara yaz. Bir ay sonra aynı cümlelere yeniden bakarak nelerin değiştiğini değerlendirebilirsin.
Rehberin yapısı
Bölümler, nasıl öğrendiğini anlamaktan bir okul dönemini planlamaya doğru ilerliyor:
- DEHB'li beyin nasıl öğrenir? Öğrenmeyi etkileyen dört mekanizma: bilgiyi akılda tutma, uzaktaki ödüle verilen tepki, zaman hissi ve dinlenme ağı.
- Başlamak ve erteleme. İlk adımı atmak neden zor geliyor, başlamayı nasıl kolaylaştırabilirsin?
- Zaman ve plan. Dönem planı, haftalık plan, günlük liste ve görünür zaman.
- Ödev sistemi. Ödevin aksadığı dört aşama ve her birini takip etmenin yolları.
- Çalışma teknikleri. Kendini test etmek, aralıklı tekrar ve karışık çalışma.
- Okuma ve not alma. Aktif okuma, seçici not, Cornell yöntemi ve konu anlatım videoları.
- Odak ve ortam. Telefon, ses, hareket, birlikte çalışma ve Pomodoro.
- Uyku, beden ve öğrenme. Sabahlamanın bedeli, egzersiz, kafein ve popüler protokoller.
- Sınav kaygısı ve deneme. Kaygının mekanizması, deneme analizi ve sınav günü.
- LGS ve YKS yılı. Sınav yılı boyunca nasıl bir çalışma düzeni kurabilirsin?
- Üniversiteye geçiş. Raporlar, haklar ve ilk dönem planı.
Ailen için ayrıca bir DEHB aile rehberi var. Tanı yolu, ilaçlar, RAM, BEP, ÇÖZGER ve sınav hakları orada anlatılıyor.
Bu rehber ne değildir?
- Bir tanı aracı değil. Yukarıdaki sorular DEHB olup olmadığını söylemiyor. Tanıyı çocuk ve ergen psikiyatristi ya da erişkin psikiyatristi koyuyor.
- Tedavinin yerine geçmiyor. İlaç, davranışsal destek ve okul düzenlemeleri hekimle ve okulla birlikte planlanıyor. Bu rehberdeki yöntemler bunların yanında kullanılmak için.
- Herkese aynı reçete değil. DEHB'de zorluklar kişiden kişiye çok değişiyor. Bir yöntem sende işe yaramıyorsa başka birini deneyebilirsin; bunu kendi hatan olarak görmen gerekmiyor.
Haftalardır süren bir mutsuzluk, uyku ve iştah değişikliği ya da kendine zarar verme düşünceleri varsa önce bir hekimle ya da okulunun rehber öğretmeniyle konuş. Ders çalışma planı bundan sonra gelir.
Sonuç
Seçtiğin üç cümleden yola çıkarak sana gereken bölümü oku. Oradan bir yöntem seçip iki hafta dene; devam edip etmeyeceğine tuttuğun kayıtlara bakarak karar ver.
Sık Sorulan Sorular
Hangi bölümden başlamalıyım?
En çok zorlandığın yerden başla. Yukarıdaki listeden son iki haftana en çok uyan üç cümleyi seç ve ilgili bölümle başla. Emin değilsen DEHB'li beyin nasıl öğrenir bölümü iyi bir başlangıç.
Tanı almadım ama bu sorunları yaşıyorum, rehber bana uygun mu?
Rehberdeki yöntemlerin çoğu DEHB tanısı olmayan öğrencilerde de işe yarıyor. Ama yaşadığın güçlükler uzun zamandır devam ediyor ve okulunu, ilişkilerini ya da günlük hayatını bozuyorsa bir değerlendirme için psikiyatriste başvur. Aile rehberindeki tanı yolu bölümü nereye gidileceğini anlatıyor.
Hazırlama notları
Rehber hazırlanırken yapılan taramada, Türkiye'de DEHB'li öğrenciler için adım adım ilerleyen bir Türkçe ders çalışma rehberi bulunamadı. Ulaşılabilen kaynaklar bir bulmaca kitabı serisi, bir sınav koçunun blog yazısı ve tanıtım bilgisi bulunmayan eski bir kitaptı. Bu rehber o eksikliği gidermek için yazıldı.
Rehber, bir kanıt taramasına dayanıyor. Bir DEHB beceri programının yapısını araştırma bulgularıyla birleştirip Türkiye'deki okul ve sınav sistemine uyarlıyor.
Rehberin dayandığı beceri programı
Program, öğrencilerin birlikte katıldığı 12 haftalık bir DEHB beceri grubu olarak uygulanıyor. Katılımcılar başlangıçta kendi becerilerini değerlendiriyor, program sonunda aynı soruları yeniden yanıtlıyor. Bu rehberde açık lisansla yayımlanan programın yapısından yararlanıldı. Programın ayrıntılarını aşağıdaki kaynaklarda bulabilirsin.
Kanıt nasıl işaretlendi?
Bu rehberdeki sayıların ve bilgilerin dayandığı kaynaklar, her bölümün sonundaki Kaynaklar kısmında listeleniyor. Metnin içinde ise kanıtın ne kadar güçlü olduğu açıklanıyor.
- Güçlü kanıt. Çok sayıda çalışmayı toplayan meta-analizler ve randomize çalışmalar. Kendini test etmek ve aralıklı tekrar gibi.
- DEHB'de test edilmemiş. Öğrenciler genelinde güçlü kanıtı bulunan, ancak DEHB'li öğrencilerde ayrıca denenmemiş yöntemler bu ifadeyle belirtiliyor.
- Zayıf ya da tartışmalı. Pomodoro, birlikte çalışma, kahverengi gürültü, soğuk duş ve görsel odak protokolleri gibi popüler ama DEHB'de kontrollü kanıtı olmayan yöntemler. Bunlar denemen için önerildi ama kanıtlı gibi sunulmadı.
Sosyal medyada çok dolaşan bazı rakam ve kavramların bu rehberde neden kullanılmadığını da bölümlerde göreceksin. Bir iddiayı destekleyen hakemli bir kaynak bulunamadıysa rehber bunu açıkça yazıyor.
Kaynaklar
- Nascimben E (2026). Focus Forward, ADHD Skills Group, developing effective learning skills for post-secondary success. Conestoga Open Learning, CC BY-NC-SA 4.0. https://openlibrary-repo.ecampusontario.ca/jspui/bitstream/123456789/2587/1/Focus-Forward-ADHD-Skills-Group-1773842914.pdf
- Kitapyurdu (2026). TYT-AYT Türkçe bulmacaları, DEHB ve disleksi dostu öğrenme, Akıl İzi Yayınları ürün sayfası. https://www.kitapyurdu.com/kitap/tytayt-turkce-bulmacalari-dehb-ve-disleksi-dostu-ogrenme/754025.html
- Rehber Panda (2026). DEHB nedir, belirtileri, tanı süreci ve yönetim, ev ve okul rehberi. https://rehberpanda.com/blog/2026-dehb-nedir-belirtileri-tani-yonetim-rehberi/
Kaynak ve uyarlama notu: Rehberin yapısı, Kanada'da Conestoga College'ın öğrenme becerileri danışmanı Emily Nascimben'in geliştirdiği 12 haftalık programa dayanıyor. Program üç dönem üst üste uygulanmış; başlangıçta yapılan öz değerlendirme program sonunda tekrarlanmış. Türkçe kaynak taraması Kitapyurdu ve bloglarda Ekim 2026'da yapıldı.