Üniversiteye Geçiş

Yazar: Alperen Demirdöğer

Lisede sabah yedide biri seni kaldırıyordu. Ödev ajandası her akşam kontrol ediliyordu. Dershanenin deneme takvimi duvarda asılıydı. İlaç kutun hep doluydu çünkü randevuyu annen alıyordu.

Üniversitenin ilk haftasında bunların hiçbiri yok. Derse girmezsen kimse aramıyor. Vize tarihini ders izlencesinden kendin bulman gerekiyor. Yeni bir şehirdesin ve ilacının bitmesine iki hafta var.

Üniversiteye başladığında ailenden ve okulundan aldığın desteğin büyük kısmı bir anda ortadan kalkıyor. O zamana kadar başkalarının hatırlattığı işleri artık senin takip etmen gerekiyor. Bu bölümde, geçişi önceden planlamak için atabileceğin adımları bulacaksın.

Neden zor?

Günlük düzeni artık sen kuruyorsun

Lisede ailenden, öğretmenlerinden ve okulun düzeninden aldığın desteği üniversitede aynı şekilde bulamıyorsun. Planlama, süreyi kestirme ve işe başlama gibi yürütücü işlevlere artık kendi başına daha çok ihtiyaç duyuyorsun. Buradaki beceri çalışmaları; üniversiteye yeni başlayan, yeni tanı alan veya derslerde zorlanan öğrencilerin bu geçişteki ihtiyaçları için hazırlanmış.

Üniversiteye girdikten sonra eğitimi sürdürmek

Destek ihtiyacı üniversiteyi kazanmakla bitmiyor; eğitimi sürdürebilmek için de devam ediyor. Pittsburgh'da çocuklukta DEHB tanısı almış gençlerin ve bir karşılaştırma grubunun yıllarca izlendiği çalışma bunu gösteriyor.

• 19 ile 22 yaş arasında hiçbir eğitime devam etmeyenler, DEHB grubunda yüzde 26,9, karşılaştırma grubunda yüzde 4,9.
• Dört yıllık bir üniversitede okuyanların oranı DEHB grubunda yüzde 29,5, karşılaştırma grubunda yüzde 76,8.
• 23 ile 32 yaş arasında dört yıllık bir üniversiteden diploma alanların oranı DEHB grubunda yüzde 15, karşılaştırma grubunda yüzde 48.

Bu araştırma ABD'de, kliniğe başvurmuş ve çoğunluğu erkek olan bir grupla yapıldı. Türkiye için benzer bir veri bulunamadı. Sonuçlar, üniversiteye girmenin ardından eğitimi sürdürmek için de bir plana ihtiyaç olduğunu gösteriyor.

Çalışma yöntemini günlük düzene taşımak

DEHB'li üniversite öğrencileri kendini test etmekten akranları kadar yararlanıyor, ama yüzde 22'si kendini hiç test etmiyor. Bir yöntemin işe yaradığını bilmek yetmiyor; çalışırken onu kullanman da gerekiyor.

Bu araştırmada ilaç kullanmayan DEHB'li üniversite öğrencileri, bilgiyi ilk öğrenme aşamasında daha çok zorlandı. Sonradan kendilerini test etmeleri bu farkı tek başına kapatmadı. Bilgiyi anlamlandırarak öğrenmeye yönelik stratejilerin kullanım oranı DEHB grubunda yüzde 30, karşılaştırma grubunda yüzde 57'ydi ve DEHB'li öğrencilerin yüzde 22'si hiç kendini test etmiyordu. DEHB'li yetişkinlerde hatırlama farkının büyük kısmını bu strateji farkı açıklıyordu. Sorun çoğu zaman hangi yöntemi kullandığınla ilgili. Çalışma teknikleri bölümünde bu yöntemlerin nasıl uygulandığını bulabilirsin.

Lise son sınıfta

Randevunu almak, reçeteni takip etmek, başvuru belgelerini hazırlamak… Üniversitede üstleneceğin bu işleri tercih döneminden önce, lise son sınıfta ele alabilirsin.

• Erişkin sağlık kurulu raporu için başvur. ÇÖZGER 18 yaşın dolmasıyla geçersiz oluyor. Üniversitede sınav düzenlemesi istemek için ESKR gerekiyor. 18 yaşa üç aydan az kalmışsa erişkin yönetmeliğine göre yeni rapor alınabiliyor. Aile rehberindeki ÇÖZGER bölümü bunu anlatıyor.
• Erişkin psikiyatrisine geçişi planla. 18 yaşından sonra erişkin psikiyatrisi devreye giriyor. 16 ile 18 yaş arasında hem çocuk hem erişkin psikiyatristine başvurulabiliyor. Geçişi ilacın bittiği bir haftaya bırakma.
• Tercih ve başvurular. Tercihlerini yapmadan önce düşündüğün üniversitenin engelli öğrenci biriminin sitesine bak. Hangi belgelerin istendiğini ve sınav düzenlemelerine nasıl başvurulduğunu oradan öğrenebilirsin.
• Günlük takip. Lise son sınıfta bir kez randevunu kendin al, reçeteni takip et ve ilacını eczaneden kendin temin et. Böylece bu adımları ailen yanındayken, baştan sona sen tamamlamış olursun.

Üniversitede hakların

Türkiye'de üniversitelerde engelli öğrenci birimleri sınavlarda süre, mekan ve materyal düzenlemesiyle görevli ve YÖK yönetmeliği ders geçme sınavlarında ek sürenin sınav süresinin yüzde 15'inden az, yüzde 30'undan fazla olamayacağını söylüyor. 18 yaşından sonra bunun için ÇÖZGER değil ESKR gerekiyor.

Engelli öğrenci birimi

5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun engelliyi fiziksel, zihinsel, ruhsal ve duyusal yetilerinde kayıp nedeniyle tam ve etkin katılımı kısıtlanan birey olarak tanımlıyor. Kanun engelliliğe dayalı ayrımcılığı yasaklıyor ve makul düzenleme tedbirlerini zorunlu kılıyor. Aynı kanun üniversitelerde engelliler danışma ve koordinasyon birimlerinin kurulmasını istiyor.

Yükseköğretim Kurumları Engelliler Danışma ve Koordinasyon Yönetmeliği bu birimlere engelli öğrencinin sınavlarıyla ilgili süre, mekan, materyal ve refakatçi okuyucu sağlama görevini veriyor. Yönetmelik DEHB'yi adıyla saymıyor, ama ruhsal ve sosyal yetenek kayıplarını tanımın içine alıyor. Bazı üniversiteler kendi yönergelerinde DEHB'yi açıkça sayıyor.

Ders geçme sınavlarında ek süre

YÖK'ün engelli bireylere yönelik sınav uygulamaları yönetmeliği üniversitedeki ders geçme sınavlarını da kapsıyor. Ek süre sınavın toplam süresinin yüzde 15'inden az, yüzde 30'undan fazla olamıyor ve önceden ilan ediliyor. Yönetmeliğin ekinde DEHB tanıları yer aldığı için DEHB tanılı öğrenci ESKR'si ile ek süre ve okuyucu ya da işaretleyici talep edebiliyor. Yönetmelikte tanımlanmamış durumlarda kararı üniversite senatosu veriyor.

Bu konuda henüz netleşmeyen bir nokta var. 2026 YKS kılavuzu DEHB için ekteki düzey şartını aramıyor. Bu esnekliğin üniversite içi sınavlarda da uygulanıp uygulanmadığı doğrulanamadı. ESKR'nde düzey ya da oran yazmıyorsa engelli öğrenci birimine ne yapılacağını erkenden sor.

Ek süre her şey değil

Bir araştırmada DEHB'li ve DEHB'si olmayan üniversite öğrencileri karşılaştırıldı. İki grup, standart sınav süresi verildiğinde de bu sürenin bir buçuk veya iki katı verildiğinde de eşit performans gösterdi. Ek süre alan DEHB'li grup standart süredeki akranlarını geçti, ama bu fayda DEHB'ye özgü değildi. Ek süre hakkını kullan, ama bir sınav stratejisi olarak değil, bir güvence olarak gör. Asıl fark sınavdan önceki haftalarda yaratılıyor.

İlk dönem planı

İlk haftaları planlarken derslerin yanında günlük işlerine ve nereden destek alacağına da yer ayır.

İlk hafta

• Dönem planı. Her dersin izlencesini açıp notunu etkileyecek sınav ve ödevleri tek bir tabloda topla. Tarihlerin yanında dönem notuna ne kadar katkı yaptıkları da bulunsun. Tabloyu duvara as; dönem boyunca ne zaman ne yapacağını burada görebilirsin.
• Haftalık plan. Takvime önce saati belli olan dersleri, işi ve teslim tarihlerini yaz. Sonra ders çalışma, ev işleri, alışveriş ve spor için zaman ayır. Haftalık planı ne zaman yapacağını da takvime ekle.
• Dijital düzen. Her ders için bir klasör aç. E-postalarını düzenlemek için kurallar oluştur ve ders sisteminin bildirimlerini aç.
• Engelli öğrenci birimi. Sorunların başlamasını beklemeden kaydını yaptır.

Dönemin ilk üç haftasında kurduğun düzen, kalan haftaların nasıl geçeceğini büyük ölçüde belirliyor. Bu yüzden plan yapmak için ilk vizeyi bekleme.

Ders ve çalışma döngüsü

Derse hazırlanırken, dersin ardından ve sınava çalışırken şu beş adımı takip edebilirsin:

• Dersten önce 5 ile 15 dakika göz gezdir.
• Derse katıl ve seçici not al.
• 24 saat içinde notları gözden geçir ve sorular yaz.
• Haftada birkaç kez 30 ile 50 dakikalık odaklı oturumlarla kendini test et.
• Öğrendiğini bir başkasına anlatıp anlatamadığını kontrol et.

Okuma ve not alma bölümü ile çalışma teknikleri bölümü bu adımları ayrıntılı anlatıyor.

Derse girmek

Derse düzenli katılmak, DEHB'li bir üniversite öğrencisi için kolayca aksayan ama çok şey kazandıran bir alışkanlık. Sabah derse yetişmek için ne zaman ne yapacağını önceden belirle. Örneğin alarm çaldığında ayağa kalkıp perdeyi açmayı planla. Bir arkadaşınla derse birlikte gitmek üzere de anlaşabilirsin.

Yalnız yaşamak

Uyku

Yurda ya da öğrenci evine geçtiğinde uyku düzeni kolayca bozuluyor. Her gün aynı saatte kalkmak ve telefonu yatak odasının dışında bırakmak, ders başarın için alabileceğin basit ve masrafsız önlemler.

Uykuyla dersler arasındaki bağ araştırmalarda da görülüyor. MIT’de üniversite öğrencileriyle yapılan bir araştırmada uyku, bileğe takılan cihazlarla ölçüldü. Uyku süresi, kalitesi ve düzenliliği, öğrencilerin notları arasındaki farkın yaklaşık dörtte birini açıkladı. Ayrıntıları uyku, beden ve öğrenme bölümünde bulabilirsin.

Yemek, para ve ev işleri

DEHB'de derslerle günlük işleri bir arada yürütmek ayrıca zorlayıcı. Yemek, egzersiz, çamaşır ve faturaları da takip etmen gerekiyor. Bunlara haftalık planında yer aç. Fatura ve kira için otomatik ödeme ayarla; çamaşır ve market alışverişi için haftanın belirli bir gününü seç.

Alkol ve madde

Çocuklukta DEHB'si olanlarda genç yetişkinlikte alkol kötüye kullanımı riski yaklaşık 1,7 kat, esrar kötüye kullanımı riski yaklaşık 2,3 kat yüksek. Üniversitenin ilk yılı bu risklerin en çok arttığı dönem. DEHB ilacının bu riski artırmadığı biliniyor. İlacını kimseyle paylaşma veya satma. Bu, ilacı alan kişinin sağlığını tehlikeye atar. Kırmızı reçeteli bir ilacı paylaşmak ya da satmak hukuki risk de taşır.

İlaç ve hekim

• Yeni şehirdeysen ilk ay içinde bir erişkin psikiyatristi bul ve randevu al.
• İlacının bitmesine en az iki hafta kala yeni reçeteyi planla.
• Reçete ve rapor bilgilerini e-Nabız'dan takip et.

Kendini izlemek

Nasıl öğrendiğini takip etmek için çalışmanın üç aşamasında kendine soru sor. Başlamadan önce hedefini ve ilk adımını belirle. Çalışırken plana uygun gidip gitmediğine ve nereden yardım alabileceğine bak. Bitirdikten sonra neyin iyi gittiğini, nerede zorlandığını ve bir dahaki sefere neyi değiştireceğini düşün.

Bir sınav kötü geçtiğinde ya da ödev aksadığında ne olduğunu adım adım düşün. Kendini savunmaya geçmeden, çözebileceğin bir noktaya ulaşana kadar neden diye sor.

• Ödevi geç teslim ettim. Neden?
• Tarihleri karıştırdım. Neden?
• Dönem planını yarım bıraktım. Neden?
• İlk hafta derslerin arasında başladım ve unuttum.
• Çözüm, dönem planını ilk hafta sonu tek oturumda bitirmek.

Hedefine ne kadar yaklaştığını düzenli takip etmek, o hedefe ulaşma olasılığını artırıyor. İlerlemeni yazdığında veya paylaştığında bu etki büyüyor.

Yardım istemek

Yoldaşlık

Benzer güçlükler yaşayan öğrencilerle bir araya gelmek, bunları yalnızca senin yaşamadığını görmeni sağlıyor. Türkiye'de üniversitelerin psikolojik danışma birimleri, engelli öğrenci birimleri ve öğrenci toplulukları bu desteği sağlayabilir. Bir derste zorlandığını ilk haftalarda söylemek, ilk vizeyi beklemekten çok daha yararlı.

Haftalardır süren bir mutsuzluk, uyku ve iştah değişikliği, sevdiğin şeylerden kopma ya da kendine zarar verme düşünceleri varsa bunu hemen bir hekime ya da psikolojik danışma birimine söyle. Depresyon ve kaygı DEHB'ye sık eşlik ediyor ve tedavi edilebiliyor.

Sonuç

Pittsburgh'da çocuklukta DEHB tanısı almış gençlerin yüzde 27'si, 19 ile 22 yaş arasında hiçbir eğitim programına devam etmiyordu. Karşılaştırma grubunda bu oran yüzde 5'ti. Geçişi planlamak, üniversiteye başladıktan sonra eğitimi sürdürebilmek için de gerekiyor.

Üniversiteye geçerken ailenden ve okulundan aldığın günlük desteğin büyük kısmı bir anda kalkıyor. Hazırlığa lise son sınıfta başla. ESKR başvurusunu ve erişkin psikiyatrisine geçişini planla; randevu, reçete ve ilaç teminini bir kez baştan sona kendin takip et. İlk hafta dönem planını hazırla, engelli öğrenci birimine kaydol ve haftalık planını ne zaman yapacağını takvime yaz. Ders geçme sınavlarında ek süre hakkın var. Başarın için asıl farkı, kendini düzenli olarak test ederek çalışmak ve uykunu korumak yaratıyor. Zorlanmaya başladığında yardımı ilk haftalarda iste.

Sık Sorulan Sorular

Üniversitede DEHB için ek süre alabilir miyim?

Evet. YÖK yönetmeliğine göre ders geçme sınavlarında ek süre sınav süresinin yüzde 15 ile 30'u arasında ve önceden ilan ediliyor. 18 yaşından sonra bunun için ESKR gerekiyor. Başvuru için üniversitenin engelli öğrenci birimine git.

ÇÖZGER'im üniversitede geçerli mi?

Hayır. ÇÖZGER 18 yaşın dolmasıyla geçersiz oluyor. Üniversitede ESKR gerekiyor. 18 yaşa üç aydan az kalmışsa erişkin yönetmeliğine göre yeni rapor alabilirsin.

Başka bir şehre gidiyorum, ilacımı nasıl alacağım?

Taşınmadan önce yeterli ilaçla git ve ilk ay içinde yeni şehirde bir erişkin psikiyatristi bul. İlacının bitmesine en az iki hafta kala reçeteyi planla ve randevuyu kaçırma.

Üniversitede derse girmek zorunda değilsem neden gideyim?

Çünkü üniversitede gününü düzenleyen şeylerin başında dersler geliyor. Derse katılmak; önceden göz gezdirme, not alma ve 24 saat içinde tekrar etme alışkanlığını sürdürmeni sağlıyor. Sabah derse gitmeni kolaylaştıracak bir plan yap: alarm çaldığında ne yapacağını belirle ve bir arkadaşınla birlikte gitmek üzere anlaş.

Kaynaklar

• Kuriyan AB, Pelham WE, Molina BSG ve ark. (2013). Young adult educational and vocational outcomes of children diagnosed with ADHD. Journal of Abnormal Child Psychology 41. https://doi.org/10.1007/s10802-012-9658-z
• Minear ME, Coane JH, Cooney LH, Boland SC, Serrano JW (2023). Is practice good enough? Retrieval benefits students with ADHD but does not compensate for poor encoding in unmedicated students. Frontiers in Psychology. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1186566
• Knouse LE, Anastopoulos AD, Dunlosky J (2012). Isolating metamemory deficits in the self-regulated learning of adults with ADHD. Journal of Attention Disorders 16, 650-660. https://doi.org/10.1177/1087054711417231
• Miller LA, Lewandowski LJ, Antshel KM (2015). Effects of extended time for college students with and without ADHD. Journal of Attention Disorders 19, 678-686. https://doi.org/10.1177/1087054713483308
• Okano K, Kaczmarzyk JR, Dave N, Gabrieli JDE, Grossman JC (2019). Sleep quality, duration, and consistency are associated with better academic performance in college students. npj Science of Learning 4, 16. https://doi.org/10.1038/s41539-019-0055-z
• Lee SS, Humphreys KL, Flory K, Liu R, Glass K (2011). Prospective association of childhood attention-deficit/hyperactivity disorder and substance use and abuse/dependence, a meta-analytic review. Clinical Psychology Review 31, 328-341. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2011.01.006
• Harkin B, Webb TL, Chang BP ve ark. (2016). Does monitoring goal progress promote goal attainment? A meta-analysis of the experimental evidence. Psychological Bulletin 142, 198-229. https://doi.org/10.1037/bul0000025
• YÖK (2022). Engelli Bireylere Yönelik Sınav Uygulamalarında ve Engelli Kontenjanında Aranacak Sağlık Şartlarına Dair Yönetmelik, RG 8.3.2022, 31772, madde 4, 5 ve 6. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/yonetmelik/7.5.39716.pdf
• Yükseköğretim Kurumları Engelliler Danışma ve Koordinasyon Yönetmeliği, RG 14.8.2010, 27672, değişiklik RG 14.2.2014, 28913, madde 4 ve 12. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/02/20140214-3.htm
• 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun, madde 3, 4/A ve 15. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.5378.pdf
• Nascimben E (2026). Focus Forward, ADHD Skills Group, giriş ve oturum 2, 7, 9 ve 10. Conestoga Open Learning, CC BY-NC-SA 4.0. https://openlibrary-repo.ecampusontario.ca/jspui/bitstream/123456789/2587/1/Focus-Forward-ADHD-Skills-Group-1773842914.pdf

Uyarlama notu: Kaynak olarak kullanılan beceri programı, üniversiteye yeni başlayanlar, yeni tanı alanlar ve derslerde zorlanan öğrenciler için hazırlanmış. Akran grubuyla yalnızlık hissini azaltmak programın temel amaçlarından biri.