Yazar: Alperen Demirdöğer
DEHB'li bir danışanla çalışırken bazı ihtiyaçlar sizin alanınızda kalır, bazıları başka bir uzmana yönlendirmeyi gerektirir. Tanı ve ilaçla hekim, terapiyle klinik psikolog, okul desteğiyle rehberlik servisi ve RAM, günlük düzenle koç ilgileniyor. Bu kişilerle iş birliği yapmak, meslek sınırlarınızı bilmek ve gerektiğinde yönlendirmek danışanın ihtiyaç duyduğu desteğe ulaşmasını sağlar.
Bu bölüm koçlar, psikologlar, psikolojik danışmanlar ve hekimler için hazırlandı. Kılavuzların ortak noktalarını, risk verisini, ölçüme dayalı takibi, uyarı işaretlerini, sevk notunu ve Türkiye'deki yasal çerçeveyi günlük çalışmanızda kullanmak üzere bir araya getiriyor. Mesleklerin görevleri için Kime Gidilir?, değerlendirme için Tanı Nasıl Konur?, tedavi kanıtı için İlaçlar ve Psikoterapiler bölümlerine dönebilirsiniz.
Kılavuzlar ne diyor?
Ortak noktalar
- İngiltere kılavuzu. Erişkinde çevre düzenlemelerinden sonra belirgin işlev kaybı sürüyorsa ilaç öneriyor, ilk basamak lisdeksamfetamin ya da metilfenidat. Bir uyarıcı ve bir uyarıcı olmayan ilaca yanıt alınamıyorsa ikinci görüş ya da üçüncü basamağa sevk öneriliyor. İlaç dışı tedavinin asgari içeriği DEHB odaklı yapılandırılmış destekleyici psikolojik müdahale ve düzenli takip.
- Avustralya kılavuzu. Erişkinde ilk basamak metilfenidat, deksamfetamin ya da lisdeksamfetamin, kanıt güveni düşük. Bilişsel davranışçı müdahaleler önerilmeli. DEHB koçluğu uzlaşıya dayalı bir öneriyle tedavi planının parçası olarak düşünülebilir. Tedavi boyunca standart belirti ve yan etki ölçekleri kullanılmalı.
- Kanada kılavuzu. Uzun etkili uyarıcılar ilk basamak. Takip, kronik bir hastalıkta olduğu gibi süreklilik taşımalı. İlaç ayarı döneminde 2-4 haftada bir, durum istikrara kavuştuktan sonra 3-6 ayda bir görüşme yeterli olabilir.
- Avrupa uzlaşısı. Tedavi; psikoeğitim, ilaç, bilişsel davranışçı terapi ve koçluğu içeren çok yönlü ve çok disiplinli bir yaklaşımla yürütülmeli. Standart bakımın ilk adımı psikoeğitim olmalı. Nabız, tansiyon, uyku ve kilo tedavi öncesinde ölçülmeli ve yılda en az iki kez izlenmeli.
Türkiye'de lisdeksamfetamin ve deksamfetamin ruhsatlı olmadığı için erişkinde pratik sıra metilfenidat ve atomoksetin. Guanfasin yalnız 6-17 yaşta ruhsatlı. Ayrıntılar ilaçlar bölümünde.
Kılavuzlar, erişkinlerde ilk basamak tedavi olarak uyarıcıları ve takipte ölçek kullanımını öneriyor. Psikoz, bipolar bozukluk, ağır depresyon ve madde kullanımının DEHB'den önce ele alınmasını da ortak olarak öneriyor.
Türkiye kılavuzları
Türkiye Psikiyatri Derneği'nin Erişkinlerde Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Tanı ve Tedavi Kılavuzu 2024'te 2. baskı olarak çıktı ve içindekiler tanı, eş tanılar, ilaç, psikoeğitim, bilişsel davranışçı terapi, koçluk, araç kullanma ve iş yaşamı bölümlerini kapsıyor. Kılavuz ücretli satılıyor ve açık metnine ulaşamadığımız için önerilerini burada aktarmıyoruz. Türkiye Çocuk ve Genç Psikiyatrisi Derneği'nin bir DEHB kılavuzuna ulaşamadık. ABD'de APSARD'ın erişkin DEHB kılavuzu Ekim 2026 itibarıyla henüz yayımlanmamıştı.
2025 derlemelerinin ortak bulguları
221 meta-analizi yeniden hesaplayan 2025 şemsiye derlemesine göre erişkinde en az orta güvenle orta büyüklükte etki gösteren seçenekler atomoksetin, bilişsel davranışçı terapi ve metilfenidat. Aynı yılın erişkin ağ meta-analizinde hem kişinin hem klinisyenin puanında belirtiyi azaltan tek seçenekler uyarıcılar ve atomoksetin oldu. Hiçbir tedavi için uzun vadede yüksek güvenli kanıt yok.
Risk ve seyir
Danışanınızla riskleri konuşurken, oranlarla kişi sayılarını ayırın. Aşağıdaki oranların çoğu, DEHB'si olmayanlara göre riskin ne kadar arttığını gösteriyor. Mutlak sayılar ise küçük; bu farkı da anlatın.
- Ölüm. Danimarka'da 1,92 milyon kişinin izlendiği kayıt çalışmasında DEHB'li kişilerde ölüm hızı 10.000 kişi-yılda 5,85, DEHB'si olmayanlarda 2,21 idi, düzeltilmiş oran 2,07. En sık neden kazalardı. Tanısı 18 yaşında ya da sonrasında konan grupta oran 4,25'e çıkıyordu. 8 çalışmalık 2022 meta-analizinde de DEHB'li kişilerde her nedenden ölüm genel nüfusun yaklaşık iki katıydı (RR 2,13). Doğal olmayan nedenlerden ölüm artmıştı (RR 2,81), doğal nedenlerden ölümdeki artış anlamlı değildi. Çalışmalar arasındaki fark çok büyüktü ve yazarlar kanıtın güvenini düşük buldu.
- Yaşam beklentisi. Birleşik Krallık'ta tanılı 30.039 erişkinin verisinde görünen yaşam beklentisi kaybı erkekte 6,78, kadında 8,64 yıl olarak hesaplandı. Yazarlar bunun büyük olasılıkla değiştirilebilir risk etkenlerinden ve karşılanmamış destek ihtiyacından kaynaklandığını düşünüyor.
- Özkıyım. 57 çalışmalık meta-analizde DEHB özkıyım girişimiyle (OR 2,37), düşüncesiyle (3,53) ve özkıyım nedeniyle ölümle (6,69) ilişkili bulundu. Danimarka'da özkıyım davranışı hızı DEHB'li kişilerde 4,7 kat yüksekti. Yalnız DEHB'si olanlarda 4,1, başka bir psikiyatrik tanı eşlik edenlerde 10,4 kattı. Çocuklukta tanı alanları izleyen 9 boylamsal çalışmada da risk yüksekti.
- Kendine zarar. 14 çalışmalık 2026 meta-analizinde DEHB'li ergen ve erişkinlerde özkıyım amacı taşımayan kendine zarar verme sıklığı yüzde 27 bulundu. DEHB'si olmayanlarla karşılaştırıldığında olasılık oranı (OR) 2,26 idi. Çalışmalar arasındaki farklılık yüksekti ve örneklemlerin bir kısmı klinik örneklemdi.
- Kazalar. Çocuk ve ergenlerde 28 çalışmalık meta-analizde DEHB kasıtsız yaralanmayla ilişkiliydi (OR 1,53). İlaç analizine yalnız karıştırıcı etkiyi azaltan 5 çalışma alındı. Bunların 4'ü aynı çocuğun ilaçlı ve ilaçsız dönemlerini karşılaştırıyor, 1'i farkların farkı yöntemini kullanıyor. Bu çalışmalarda ilaç kullanılan dönemlerde yaralanma riski yaklaşık yüzde 12 düşüktü, yani koruyucu etki en azından kısa vadede gösterildi.
- Trafik. 16 çalışmalık meta-analizde DEHB'li sürücülerin kaza göreli riski 1,36, yol kullanım miktarı hesaba katılınca 1,23 bulundu. Sık tekrarlanan dört kat riskli iddiası tek bir 1993 çalışmasından geliyor ve o çalışmada yüksek risk karşıt olma ve davranım bozukluğuyla ilişkiliydi. Dört kat ifadesini kullanmayın.
- Madde kullanımı. Madde kullanım bozukluğu nedeniyle tedavi gören kişilerin yaklaşık dörtte biri (yüzde 23,1) DEHB ölçütlerini karşılıyor.
- Eş tanılar. ABD verisinde DEHB'li erişkinlerin son bir yılda yüzde 47,1'inde kaygı, yüzde 38,3'ünde duygudurum, yüzde 15,2'sinde madde kullanım bozukluğu vardı ve yalnız yüzde 10,9'u DEHB için tedavi almıştı.
Tedavi verileri, bu risklerin azalabildiğine işaret ediyor. İsveç'te yeni tanı alan yaklaşık 148 bin kişide ilaca başlamak iki yıl içinde her nedenden ölümde yüzde 21, ilk özkıyım davranışında yüzde 17 azalma ile ilişkiliydi. Bunlar gözlemsel veriler ve mutlak farklar küçük. Yine de tedaviye erişimi sağlamak, bu risklerle ilgilenmenin de parçası.
Eş tanıları sormanın önemi bu sayılarda da görülüyor. Danimarka'da DEHB'li kişilerde ölüm hızı DEHB'si olmayanların yaklaşık iki katıydı. Özkıyım davranışı hızı 4,7 kat yüksekken, başka bir psikiyatrik tanı eşlik ettiğinde 10,4 kata çıkıyordu.
Ölçüme dayalı takip
Görüşmelerde belirtilerin ve günlük hayattaki zorlukların nasıl değiştiğini ölçeklerle izleyebilirsiniz. Üç kılavuz da takipte ölçek kullanımını öneriyor. İngiltere kılavuzuna göre ilaç ayarı sırasında belirtiler, işlev kaybı ve yan etkiler başlangıçta ve her doz değişikliğinde standart ölçeklerle kaydedilmeli. Tedavinin devamında da standart ölçek kullanımı düşünülmeli. Avustralya kılavuzu standart ölçeklerin kullanılmasını, Kanada kılavuzu ise erişkinlerde ASRS ve işlevsellik ölçeği WFIRS-S ile değişimin kaydedilmesini öneriyor.
Bu önerinin araştırma desteği dolaylı. DEHB'li erişkinde ölçüme dayalı bakımı doğrudan sınayan bir randomize çalışma bulamadık. Çocuklarla yapılan bir çalışmada titrasyonla başlayan ve aylık görüşmelerle sürdürülen dikkatli ilaç yönetimi, toplumdaki olağan bakımdan üstündü, oysa olağan bakım grubundaki çocukların üçte ikisi de ilaç alıyordu. Psikoterapide düzenli ilerleme geri bildirimi 58 çalışmalık meta-analizde belirtilerde küçük ama anlamlı bir ek iyileşme sağladı ve tedaviyi bırakmayı azalttı.
Türkçe araçları kullanırken her birinin ne için doğrulandığına dikkat edin. Türkçe ASRS v1.1'in güvenirliği gösterildi ama klinik tanıya karşı doğruluğu bilinmiyor, Türkçe ASRS-5 küçük bir örneklemde iyi sonuç verdi. WFIRS-S'in Türkçe geçerlik çalışmasına ulaşamadık. DopaLive'daki DEHB testleri arasında ASRS, Wender Utah ve WFIRS-S formları var. Bunları tanı için değil, takipte değişimi izlemek için kullanın.
Kırmızı bayraklar ve yönlendirme
Hangi durumun önce ele alınması gerekir?
Kanada kılavuzuna göre psikoz, ağır duygudurum bozukluğu, madde kullanım bozukluğu ve her tür bipolar bozukluk DEHB'den önce belirlenip tedavi edilmeli. Özkıyım ya da şiddet düşüncesi de öncelikle ele alınmalı. İlaç izleminde yeni duygudurum, kaygı, madde kullanımı, psikotik ya da mani belirtileri, özkıyım düşüncesi ya da davranışı ve yeni ya da artan saldırganlık izlenmeli. İngiltere kılavuzuna göre kaygı, OKB, bipolar bozukluk, depresyon, kişilik bozukluğu, yeme bozukluğu, TSSB ve madde kullanımı gibi eş tanılarda ilaç ayarı daha yavaş yapılmalı ve kişi daha sık izlenmeli.
Kılavuzlar hekimlere yönelik. Yine de koç, psikolog ya da psikolojik danışman olarak ne zaman yönlendirme yapacağınızı belirlerken bu önerilerden yararlanabilirsiniz. Önerilerden çıkarılabilecek uyarı işaretleri şunlar:
- Kendine ya da başkasına zarar verme düşüncesi, planı ya da davranışı
- Gerçeklikten kopma, sanrı ya da halüsinasyon
- Günlerce süren uykusuzlukla birlikte aşırı enerji, hızlı konuşma ve riskli kararlar
- Ağır depresyon, hiçbir şeyden zevk alamama, işlevin çökmesi
- Belirgin alkol ya da madde kullanımı
- Yeme bozukluğu belirtileri
- İstismar, ihmal ya da aile içi şiddet şüphesi
- İlaçla ilgili yeni ve rahatsız edici yan etkiler, özellikle çarpıntı, göğüs ağrısı, bayılma
Bunlardan biriyle karşılaşırsanız koçluk ya da beceri çalışmasını durdurun. Önceliğiniz kişinin güvenliği olsun; hekime ya da acil hizmetlere yönlendirin.
Kendine zarar sonrasında
İngiltere'nin kendine zarar kılavuzuna göre risk değerlendirme araçları ya da “düşük, orta, yüksek risk” sınıflaması, gelecekteki özkıyımı tahmin etmek veya kime tedavi verileceğine karar vermek için kullanılmamalı. Kendine zarar veren biriyle karşılaştığınızda, kullanılan aracı belirlemeniz ve ulaşılabiliyorsa birlikte uzaklaştırmayı konuşmanız öneriliyor. Kişinin onayıyla bakımına katılanlarla iletişim kurun; destek ağını ve güvenlik planını gözden geçirin. Aile içi şiddet ve istismar gibi güvenlikle ilgili konuları mümkün olan en erken zamanda, uygunsa kişi yalnızken sorun.
Sevk notunda ne olmalı?
Kılavuzlar koç ya da psikolog için hazır bir sevk notu şablonu vermiyor. İngiltere kılavuzunun erişkin sevk ölçütlerinden ve Kanada kılavuzunun bilgi toplama adımlarından hareketle notunuza şu bilgileri ekleyebilirsiniz:
- Belirtiler ve örnekler. Hangi zorlukların hangi ortamlarda yaşandığını son aylardan somut örneklerle anlatın.
- Başlangıç. Danışanın anlattığı ve belgelerle desteklenen çocukluk belirtileri.
- İşlev kaybı. İş, okul, ilişkiler, para yönetimi ve sağlık alanlarında nelerin aksadığı.
- Tarama sonucu. ASRS gibi bir ölçek uygulandıysa puan ve tarih, tanı olmadığını belirterek.
- Risk ve eşlik eden durumlar. Uyku, duygudurum, kaygı, madde kullanımı, kazalar, varsa kırmızı bayraklar.
- Mevcut destekler. Kullandığı ilaçlar, aldığı terapi ve koçluk.
- Danışanın açık rızası. Notun hekimle paylaşılmasına yazılı izin.
Türkiye'de yasal çerçeve
Bu başlık hukuki görüş değil. Ayrıntı ve özel durumlar için bir hukukçuya danışın.
Suçu bildirme yükümlülüğü
Türk Ceza Kanunu'na göre işlenmekte olan bir suçu ya da sonuçları hala sınırlandırılabilecek bir suçu yetkili makamlara bildirmeyen herkes bir yıla kadar hapisle cezalandırılıyor ve mağdur 15 yaşını bitirmemiş bir çocuksa ceza yarı oranında artırılıyor. Kamu görevlisi göreviyle bağlantılı öğrendiği suçu bildirmezse altı aydan iki yıla kadar, sağlık mesleği mensubu görevi sırasında bir suç belirtisiyle karşılaşıp bildirmez ya da geciktirirse bir yıla kadar hapis cezası öngörülüyor. Psikolog ve klinik psikologun madde 280 kapsamına girip girmediği metinden kesin çıkmıyor. Devlet okulundaki psikolojik danışman kamu görevlisi olarak madde 279 kapsamında olabilir. Madde 278 ise herkes için geçerli.
Korunma ihtiyacı olan çocuk
Çocuk Koruma Kanunu'na göre bedensel, zihinsel, ahlaki, sosyal ve duygusal gelişimi ile kişisel güvenliği tehlikede olan, ihmal ya da istismar edilen ya da suç mağduru olan 18 yaş altındaki kişi korunma ihtiyacı olan çocuk. Adli ve idari merciler, kolluk, sağlık ve eğitim kuruluşları ve sivil toplum kuruluşları bu çocuğu bildirmekle yükümlü.
Sağlık verisi
Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'na göre sağlık verisi özel nitelikli kişisel veri ve işlenmesi kural olarak yasak. 2024 değişikliğinden sonra işleme ancak açık rıza, kanunda açıkça öngörülme, hayati tehlike ya da sır saklama yükümlülüğü altındaki kişilerce tıbbi teşhis ve tedavi gibi sayılan şartlarla ve yeterli önlemler alınarak mümkün. Kişisel veriler kural olarak açık rıza olmadan başkasına aktarılamıyor. Koçluk ve danışmanlık bir tıbbi teşhis ve tedavi hizmeti olmadığı için en açık dayanak açık rıza görünüyor. Danışanın bilgisini hekimine, ailesine ya da okuluna iletmeden önce yazılı izin alın.
Kriz ve destek hatları
Türkiye'de acil durumlar için tek numara 112. 112 Acil Çağrı Merkezleri eskiden farklı numaralara yapılan yardım çağrılarını tek numarada topluyor. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'nın ALO 183 Sosyal Destek Hattı aile, kadın, çocuk, engelli ve yaşlılara yönelik hizmetlerde 7 gün 24 saat rehberlik veriyor. Sağlık Bakanlığı'na ait ayrı bir ulusal özkıyım ya da ruh sağlığı kriz hattı bulamadık. Yakın tehlikede 112'yi arayın.
Bu çerçevede hem herkesi kapsayan suçu bildirme yükümlülüğünü hem de sağlık verisinin özel nitelikli kişisel veri olduğunu gözetmeniz gerekiyor.
Etik ve meslek sınırları
Koçluk mesleğinin etik kurallarına göre hangi gizli bilgilerin yetkili makamlara açıklanması gerekebileceği, danışanla başlangıçta konuşulmalı. Yasa dışı faaliyet, yasal zorunluluk, mahkeme kararı ve kişinin kendisine ya da başkasına yönelik tehlike riski bu durumlar arasında. Koç, danışanın koçluktan gördüğü yararın değişip değişmediğini izlemeli; gerektiğinde başka bir uzman ya da destek kaynağını gündeme getirmeli ve yetkinlik sınırları içinde çalışmalı. DEHB koçluğunun etik kuralları da koçun tanı koyamayacağını, ilaç öneremeyeceğini ve psikoterapi yapamayacağını belirtiyor. Gerektiğinde danışan ruh sağlığı uzmanına yönlendirilmeli.
Gizliliğin hangi durumlarda sınırlanacağını ilk görüşmede konuşun. Kriz anında güveni korumak için bu sınırların önceden bilinmesi önemli.
DopaLive'da uzman olarak çalışmak
DopaLive DEHB alanında çalışan koçları, psikologları ve psikolojik danışmanları danışanlarla buluşturuyor. DopaLive'ın uzman kurallarına göre koçluk terapi, tanı, tıbbi tedavi ya da kriz müdahalesi değil. Kırmızı bayraklarda koçluk durduruluyor, kişi acil destek kaynaklarına yönlendiriliyor ve durum kayıt zinciri korunarak bildiriliyor. DopaLive uzman ağına katılmak için uzman ağına katıl sayfasına, profesyoneller için hazırlanan araçlar için DopaLive Profesyoneller sayfasına bakabilirsiniz.
Sonuç
Araştırma bulgularını bilmek ve sonuçları ölçmek, hangi desteği sürdüreceğinize karar vermenizi sağlar. Mesleki sınırlarınızı bilmek de ne zaman başka bir uzmana yönlendireceğinizi gösterir. Kılavuzlar erişkinde ilaçla başlayan, psikoeğitim ve gerekirse terapiyle desteklenen ve ölçekle izlenen bir tedavi tarif ediyor. Riskler, özellikle eş tanı varsa ciddi. Tedaviye erişim bu riskleri azaltıyor gibi görünüyor. Koç ve psikolojik danışmanlar için en önemli beceri kırmızı bayrağı tanımak ve doğru zamanda doğru kişiye yönlendirmek. Türkiye'de bunun yasal bir boyutu da var. Suçu bildirme yükümlülüğü herkes için geçerli, sağlık verisi ise açık rıza olmadan paylaşılmıyor.
Sık Sorulan Sorular
Koç olarak danışanımda özkıyım düşüncesi fark edersem ne yapmalıyım?
Koçluk çalışmasını durdurun ve güvenliği önceleyin. Düşüncenin ne kadar yakın ve somut olduğunu sorun, yakın tehlike varsa 112'yi arayın. Değilse kişiyi aynı gün bir hekime ya da ruh sağlığı uzmanına yönlendirin, kullanılabilecek araçları uzaklaştırmayı ve güvenlik planını birlikte konuşun. Çalıştığınız platformun bildirim kuralını uygulayın.
Danışanımın bilgisini hekimine gönderebilir miyim?
Ancak danışanın açık rızasıyla. Sağlık verisi KVKK'ya göre özel nitelikli kişisel veri ve koçluk ya da danışmanlık bir tıbbi teşhis ve tedavi hizmeti değil. Yazılı izin alın, yalnız gerekli bilgiyi paylaşın ve neyi kiminle paylaştığınızı kayda geçirin.
Takipte hangi ölçekleri kullanmalıyım?
Kılavuzlar belirti ve işlevsellik ölçeklerini birlikte öneriyor. Kanada kılavuzu erişkinde ASRS ve WFIRS-S'i örnek veriyor. Türkçe ASRS'nin güvenirliği gösterildi ama klinik doğruluğu bilinmiyor, WFIRS-S'in Türkçe geçerlik çalışmasına ulaşamadık. Bu yüzden puanları tanı için değil, aynı kişide zaman içindeki değişimi izlemek için kullanın.
Çocuk istismarından şüphelenirsem ne yapmalıyım?
Türk Ceza Kanunu madde 278 suçu bildirme yükümlülüğünü herkese yüklüyor ve mağdur 15 yaşından küçükse ceza artıyor. Çocuk Koruma Kanunu sağlık ve eğitim kuruluşlarına bildirim yükümlülüğü getiriyor. Çocuğun güvenliğini önceleyin, gözlemlerinizi tarih ve somut ifadeyle kaydedin ve yetkili makamlara bildirin. Özel durumlarda bir hukukçuya danışın.
DEHB'li danışanlarla çalışmak için hangi eğitim gerekir?
Türkiye'de DEHB koçluğu için kanuni bir eğitim şartı yok, ama kılavuzlar DEHB'de eğitim ve deneyimi temel nitelik sayıyor. En azından DEHB'nin tanı ölçütlerini, eş tanıları, ilaçların temel etki ve yan etkilerini, uyarı işaretlerini ve kanıtlı beceri yöntemlerini bilmeniz gerekiyor. Bilginizi görüşmelere nasıl taşıdığınızı değerlendirmek için süpervizyon alabilir ve danışanlarınızdaki sonuçları izleyebilirsiniz.
Kaynaklar
- NICE (2018, son güncelleme 2019). Attention deficit hyperactivity disorder, diagnosis and management, NG87, öneri 1.2.10, 1.5.15-1.5.18, 1.7.11-1.7.16, 1.7.26, 1.7.28 ve 1.8.3. https://www.nice.org.uk/guidance/ng87/chapter/Recommendations
- Australian ADHD Professionals Association (2022). Australian Evidence-Based Clinical Practice Guideline for ADHD, Summary of Recommendations, öneri 4.2.11, 4.3.2, 5.4.1, 5.4.4 ve 5.7.3. https://adhdguideline.aadpa.com.au/wp-content/uploads/2022/10/ADHD-Clinical-Practice-Guide-Summary-of-Recommendations-031022.pdf
- CADDRA (2020). Canadian ADHD Practice Guidelines, 4.1 Edition. https://adhdlearn.caddra.ca/wp-content/uploads/2022/08/Canadian-ADHD-Practice-Guidelines-4.1-January-6-2021.pdf
- Kooij JJS, Bijlenga D, Salerno L ve ark. (2019). Updated European Consensus Statement on diagnosis and treatment of adult ADHD. European Psychiatry 56, 14-34. https://doi.org/10.1016/j.eurpsy.2018.11.001
- Semerci B, Aksoy UM, yayın yönetmenleri (2024). Erişkinlerde Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Tanı ve Tedavi Kılavuzu, 2. baskı. Türkiye Psikiyatri Derneği Yayınları. https://tpdyayin.psikiyatri.org.tr/kilavuzlar?product_id=103
- Gosling CJ, Garcia-Argibay M, De Prisco M ve ark. (2025). Benefits and harms of ADHD interventions, umbrella review and platform for shared decision making. BMJ 391, e085875. https://doi.org/10.1136/bmj-2025-085875
- Ostinelli EG, Schulze M, Zangani C ve ark. (2025). Comparative efficacy and acceptability of pharmacological, psychological, and neurostimulatory interventions for ADHD in adults, a systematic review and component network meta-analysis. The Lancet Psychiatry 12(1), 32-43. https://doi.org/10.1016/S2215-0366(24)00360-2
- Dalsgaard S, Østergaard SD, Leckman JF ve ark. (2015). Mortality in children, adolescents, and adults with attention deficit hyperactivity disorder, a nationwide cohort study. The Lancet 385(9983), 2190-2196. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(14)61684-6
- O'Nions E, El Baou C, John A ve ark. (2025). Life expectancy and years of life lost for adults with diagnosed ADHD in the UK, matched cohort study. British Journal of Psychiatry 226(5), 261-268. https://doi.org/10.1192/bjp.2024.199
- Septier M, Stordeur C, Zhang J ve ark. (2019). Association between suicidal spectrum behaviors and attention-deficit/hyperactivity disorder, a systematic review and meta-analysis. Neuroscience and Biobehavioral Reviews 103, 109-118. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2019.05.022
- Fitzgerald C, Dalsgaard S, Nordentoft M ve ark. (2019). Suicidal behaviour among persons with attention-deficit hyperactivity disorder. British Journal of Psychiatry 215(4), 615-620. https://doi.org/10.1192/bjp.2019.128
- Garas P, Takacs ZK, Balázs J (2025). Longitudinal suicide risk in children and adolescents with attention deficit and hyperactivity disorder, a systematic review and meta-analysis. Brain and Behavior 15(6), e70618. https://doi.org/10.1002/brb3.70618
- Smaniotto L, Tolentino A, Barros FM ve ark. (2026). Non-suicidal self-injury in individuals with attention-deficit/hyperactivity disorder, a systematic review and meta-analysis with age- and sex-stratified findings. Psychiatry Research 358, 116975. https://doi.org/10.1016/j.psychres.2026.116975
- Ruiz-Goikoetxea M, Cortese S, Aznarez-Sanado M ve ark. (2018). Risk of unintentional injuries in children and adolescents with ADHD and the impact of ADHD medications, a systematic review and meta-analysis. Neuroscience and Biobehavioral Reviews 84, 63-71. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2017.11.007
- Vaa T (2014). ADHD and relative risk of accidents in road traffic, a meta-analysis. Accident Analysis and Prevention 62, 415-425. https://doi.org/10.1016/j.aap.2013.10.003
- van Emmerik-van Oortmerssen K, van de Glind G, van den Brink W ve ark. (2012). Prevalence of attention-deficit hyperactivity disorder in substance use disorder patients, a meta-analysis and meta-regression analysis. Drug and Alcohol Dependence 122(1-2), 11-19. https://doi.org/10.1016/j.drugalcdep.2011.12.007
- Kessler RC, Adler L, Barkley R ve ark. (2006). The prevalence and correlates of adult ADHD in the United States, results from the National Comorbidity Survey Replication. American Journal of Psychiatry 163(4), 716-723. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.163.4.716
- Li L, Zhu N, Zhang L ve ark. (2024). ADHD pharmacotherapy and mortality in individuals with ADHD. JAMA 331(10), 850-860. https://doi.org/10.1001/jama.2024.0851
- Zhang L, Zhu N, Sjölander A ve ark. (2025). ADHD drug treatment and risk of suicidal behaviours, substance misuse, accidental injuries, transport accidents, and criminality, emulation of target trials. BMJ 390, e083658. https://doi.org/10.1136/bmj-2024-083658
- The MTA Cooperative Group (1999). A 14-month randomized clinical trial of treatment strategies for attention-deficit/hyperactivity disorder. Archives of General Psychiatry 56(12), 1073-1086. https://doi.org/10.1001/archpsyc.56.12.1073
- de Jong K, Conijn JM, Gallagher RA ve ark. (2021). Using progress feedback to improve outcomes and reduce drop-out, treatment duration, and deterioration, a multilevel meta-analysis. Clinical Psychology Review 85, 102002. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2021.102002
- NICE (2022). Self-harm, assessment, management and preventing recurrence, NG225, öneri 1.3.1, 1.6.1-1.6.4 ve 1.7.1. https://www.nice.org.uk/guidance/ng225/chapter/Recommendations
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu, madde 278, 279 ve 280. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.5237.pdf
- 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu, madde 3 ve 6. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.5395.pdf
- 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu, madde 3, 6 ve 8. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.6698.pdf
- İçişleri Bakanlığı 112 Acil Çağrı Merkezleri Genel Müdürlüğü. Hakkımızda. https://www.112.gov.tr/hakkimizda
- Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (2021). Alo 183 Sosyal Destek Hattı haberi, 28.10.2021. https://www.aile.gov.tr/haberler/alo-183-sosyal-destek-hatti-araciligiyla-163-bin-513-kisinin-sorunu-cozume-kavusturuldu/
- International Coaching Federation (2025). ICF Code of Ethics, standart 2.3, 4.3 ve 5.1. https://coachingfederation.org/ethics/code-of-ethics
- Professional Association for ADHD Coaches. PAAC Code of Ethics. https://www.paaccoaches.org/ethics
Metinden taşınan atıf ayrıntıları
- 6698 sayılı Kanun, madde 6 ve 8.