Ana içeriğe geç
DopaLive
Başla
12 dk okuma

Evde Davranış Yönetimi

Yazar: Alperen Demirdöğer

Sırayla birbirine bağlanan renkli şekiller

Saat 7.40. “Ayakkabılarını giy” diyorsunuz. Beş dakika sonra aynı şeyi tekrarlıyorsunuz. Bir beş dakika daha geçince “Kaç kere söyleyeceğim?” diye sesiniz yükseliyor. Çocuğunuz ağlıyor, servis kapıda bekliyor ve ayakkabılar hala giyilmemiş oluyor.

Aynı tartışmanın her sabah tekrarlanması ne çocuğun kötü niyetini ne de sizin yetersizliğinizi gösteriyor. DEHB'li çocukta sıradan disiplin yöntemlerinin neden işlemediğini biliyoruz. İşe yarayabilecek yöntemlerin önemli bir kısmı da araştırmalarda denenmiş durumda. Aileler için geliştirilmiş sekiz adımlık ev programına geçmeden önce, söylediğiniz şeyin çocuğa nasıl ulaştığına ve davranışın sonucunu ne zaman gördüğüne bakalım.

Sıradan disiplin neden işe yaramıyor?

Sonuç uzaktaysa bugünkü davranış değişmiyor

DEHB'de geciken ödül daha hızlı değer kaybettiği için davranış ile sonucu arasında uzun süre geçmemeli.

Şimdi küçük bir ödül mü, sonra büyük bir ödül mü sorusunda DEHB'li çocuk ve yetişkinler hemen gelen küçük ödülü seçmeye orta düzeyde daha yatkın. Etki 21 çalışmada tutarlı ve yaşa göre değişmiyor. Beklenen ödülün değeri DEHB'li beyinde daha hızlı eriyor.

Bu yüzden “Hafta sonu parka gideriz” sözü, pazartesi sabahı çocuğun ayakkabılarını giymesini sağlamıyor. Karne günü için söz verilen bisiklet de ekim ayındaki ödeve başlamasına yardımcı olmuyor. Aynı durum ceza için de geçerli: “Akşam babana söyleyeceğim” tehdidi, öğlen yaptığı davranışı değiştirmiyor.

Söylediğiniz şey çocuğa ulaşmayabiliyor

Mutfaktan seslendiğinizde, televizyon açıkken talimat verdiğinizde ya da isteğinizi soru biçiminde söylediğinizde, çocuk hem dikkatini size çevirmek hem de ne dediğinizi aklında tutmak zorunda. DEHB'de zaten zorlanan dikkat ve çalışma belleğine bir de bu yük ekleniyor. Ayakkabılarını giyer misin cümlesi gerçekten bir soru gibi algılanabiliyor. Çocuk talimatı almadıysa söz dinlememiş olmuyor. Ancak anne baba bunu söz dinlememek olarak görüyor.

Döngü iki taraftan besleniyor

Ebeveyn bir şey istiyor, çocuk direniyor, ebeveyn sesini yükseltiyor, çocuk daha çok direniyor ve sonunda biri vazgeçiyor. Psikolojide bu durum zorlayıcı döngü olarak adlandırılıyor. Döngü esas olarak davranım sorunları için tarif edildi ve DEHB'de kısmen destekleniyor. Zaman içindeki değişimi izleyen çalışmalarda, etkinin çoğunlukla çocuktan ebeveyne doğru olduğu görülüyor. Erkek çocukların DEHB belirtileri zamanla anne ile çocuk arasındaki düşmanlığı artırdı, tersi görülmedi. Çocuğun uyumu ilaçla arttığında annelerin kontrol edici tepkileri de azaldı.

19 ülkeden 13.105 kişiyi kapsayan 2026 tarihli bir analizde DEHB'li çocukların ailelerinde olumlu ebeveynlik daha düşük, olumsuz ebeveynlik, düşmanlık ve aile çatışması daha yüksekti. Bu bulgu aileleri suçlamak için kullanılmamalı. DEHB evdeki etkileşimleri zorlaştırıyor; zamanla yorgunluk, aile üyelerinin birbirine konuşma biçimine de yansıyor. Ebeveyn programlarından sonra ebeveynlikteki ve çocuk davranışındaki düzelme birlikte ilerliyor.

Ne kadar işe yarıyor?

174 çalışmayı toplayan meta-analizde ödül, kural ve tutarlı sonuçlara dayanan davranışsal tedaviler DEHB'de etkili bulundu, gruplar arası ortalama etki büyüklüğü 0,83. Tedaviyi bilmeyen değerlendiricilerin puanlarında bu yöntemler çekirdek DEHB belirtisini değiştirmiyor, ama ebeveynliği ve davranış sorunlarını değiştiriyor. 154 denemelik bir analizde en güçlü üç bileşen övgü, olumlu pekiştirme ve doğal ya da mantıksal sonuçlar çıktı.

Davranışsal tedavilerin 174 çalışmalık meta-analizinde gruplar arası ortalama etki büyüklüğü 0,83 çıktı ve etki çocuğun yaşına ya da cinsiyetine göre değil, çalışmanın tasarımına göre değişti. Bu analizde ölçümlerin çoğu kör değildi.

Daha sıkı bir değerlendirme için, çocuğun hangi tedaviyi aldığını bilmeyen kişilerin yaptığı kör ölçümlere bakılıyor. 32 randomize çalışmada tedaviyi bilmeyen değerlendiriciler çekirdek DEHB belirtisinde anlamlı bir değişiklik görmedi. Aynı değerlendiriciler olumlu ebeveynlikte 0,63, olumsuz ebeveynlikte 0,43 ve çocuğun davranım sorunlarında 0,31 etki büyüklüğüyle iyileşme gördü.

Yani bu program dikkati ve hareketliliği tedavi etmiyor. Evdeki çatışmayı, bağırmayı, karşı gelmeyi ve güç savaşını azaltıyor. Bir DEHB ailesinin günlük hayatında bunların ağırlığı çoğu zaman belirtilerin kendisinden fazla.

Sekiz adım

Bu programı uygularken bütün adımlara aynı gün başlamıyorsunuz. Sekiz adımın her biri, bir önceki yerleştikten sonra geliyor. Her adıma bir hafta civarında zaman ayırın; bir sonrakine geçmeden önce evde işlemeye başlamasını bekleyin.

1. Olumlu ilgi ve özel zaman

Her gün kısa bir süre çocukla baş başa kalın ve onun seçtiği bir etkinliği yapın. Bu sürede soru sormayın, yönlendirmeyin, düzeltmeyin. Yalnızca ne yaptığını anlatın ve iyi giden şeyleri söyleyin: “Kırmızı bloğu en üste koydun, kuleyi çok sağlam yaptın.”

Basit göründüğü için en çok atlanan adım bu. Oysa sonraki adımların hepsi, ilginizin çocuk için bir ödül olmasına dayanıyor. Baş başa geçirdiğiniz bu zamanın amacı da ilginizin değerini çocuğun gözünde yeniden artırmak.

2. İlgiyi uyum için kullanmak

Çocuk söylediğinizi yaptığı anda fark edin. Ayakkabısını giydi, hemen söyleyin. Kardeşine sıra verdi, hemen söyleyin. 154 denemelik analizde övgü ve olumlu pekiştirme yıkıcı davranışı azaltmada en güçlü bileşenler arasındaydı. Neyi beğendiğinizi açıkça söyleyin. Yalnızca “Aferin” demek yerine, “Çantanı kapının yanına koymuşsun, sabah işimiz kolaylaştı” diyebilirsiniz.

3. Etkili komut

Sabah ayakkabısını giymesini isterken talimatın ona ulaşması gerekiyor. Bunu sağlamak için:

  • Soru değil talimat. Ayakkabılarını giyer misin yerine ayakkabılarını giy.
  • Önce dikkat. Televizyonu kısın, çocuğun yanına gidin, göz teması kurun. Mutfaktan seslenmeyin.
  • Tek seferde bir iş. Odanı topla, dişini fırçala, çantanı hazırla zincirini bölün.
  • Tekrar ettirin. Ne yapacaksın sorusuyla çocuğun komutu kendi sesiyle söylemesini sağlayın.
  • Süre verin. Ev işleri için bir bitiş saati koyun ve gözünün önünde bir zamanlayıcı kurun.

4. Bölmemeyi öğretmek

Telefonla konuşurken ya da misafirle otururken sürekli araya giren çocuğa, siz bir işle meşgulken onun da bir işi olmasını öğretin. Kısa sürelerle başlayın. İki dakika boyunca bölmeden boyama yaparsa gidip övün. Süreyi yavaş yavaş uzatın.

5. Puan sistemi

Puan sistemi, çocuğun davranışının karşılığını beklemeden görmesini sağlıyor. Çocuk istenen davranışı yaptığı an bir puan, jeton ya da çıkartma kazanıyor. Puanlar daha sonra gerçek bir ödülle değiştiriliyor.

Puan, çocuğun davranışının karşılığını hemen görmesini sağlar. Parka yine hafta sonunda gidecektir, ancak o etkinliği kazanmak için bugün ne yaptığını aldığı puandan anlıyor.

  • Puanı hemen verin. Davranıştan saatler sonra değil.
  • Ödül listesini çocukla birlikte yapın. Ekran süresi, harçlık, hafta sonu bir etkinlik, akşam yemeğini seçme hakkı, yatmadan önce fazladan bir masal.
  • Küçük ödüller az, büyük ödüller daha çok puanla alınsın. Çocuk hem bugün bir şey alabilsin hem de biriktirmeyi öğrensin.
  • Başlangıçta kolay kazanılsın. İlk hafta çocuk sistemin işe yaradığını görmeli.

DEHB'li çocuklarda yalnız puan sisteminin etkisini ölçen çalışmaların birleştirildiği bir etki büyüklüğü bulunamadı. Etkisi genel davranışsal program paketlerinin içinde ölçülüyor.

6. Yapıcı sonuçlar

Puan sistemi oturduktan sonra, istenmeyen davranışa da hızlı ve öngörülebilir bir sonuç eklenebilir.

  • Puan kaybı. Belirli bir davranış önceden belirlenmiş sayıda puana mal oluyor. Puan asla sıfırlanmıyor, borç birikmiyor.
  • Kısa mola. Çocuk birkaç dakika sakin ve sıkıcı bir köşede oturuyor.

Mola konusunda ailelerin kaygısı anlaşılır. Doğru uygulandığında çocuğun ruh sağlığına ya da bağlanmasına zarar verdiğine dair kanıt yok. Zorlu yaşantıları olan çocuklar da mola içeren programlardan en az diğerleri kadar yararlandı. Uygunsuz uygulanan mola ise olumsuz sonuçlarla ilişkili. Doğru uygulanan mola kısa ve sakindir; çocuğa önceden anlatılır ve her seferinde aynı şekilde uygulanır. Bağırarak, tehditle ya da kapı kilitleyerek yapılan bir şey mola değil. Bu kanıtlar DEHB'ye özgü değil, davranış sorunu olan çocuklardan geliyor.

7. Molayı diğer sorunlara genişletmek

İlk hedef davranışta sistem çalışmaya başladıysa, aynı yapıyı ikinci ve üçüncü bir soruna uygulayın. Hepsine birden başlamayın. Aynı anda yalnız bir ya da iki davranış üzerinde çalışın.

8. Ev dışında

Market, pazar, AVM, akraba ziyareti, düğün, bayram ziyareti. Bu ortamlar DEHB'li çocuk için uyaranla dolu ve ebeveyn için başkalarının bakışı yüzünden zor. Bu programda, içeri girmeden önce kısa bir hazırlık yapılması öneriliyor.

  • Üç kural. Arabadan inmeden önce kısa ve somut üç kuralı söyleyin ve çocuğa tekrar ettirin. Yanımdan ayrılmıyorsun, rafa dokunmadan önce soruyorsun, bir şey istersen sırayla bekliyorsun.
  • Ödül yanınızda. Puan sistemi dışarıda da çalışsın. Kurallara uyarsa ne kazanacağını önceden söyleyin.
  • Molanın nerede verileceği belli olsun. Arabaya dönmek ya da bir köşede durmak gibi, mola için kullanacağınız yeri önceden belirleyin.

Önce şu, sonra bu

İki desteğin arasındaki şeritte çanta, kahvaltı ve ayakkabılar

Ailece aynı tarafta

Bu yaklaşımda işlerin sırasını açıkça söylersiniz: “Önce ödevini bitir, sonra tableti kullanabilirsin.” “Önce dişini fırçala, sonra masal okuyalım.” İstenen etkinliği istenmeyen işin arkasına koymak, ödülü en yakın noktaya yerleştirmenin bir yolu.

Ekrandan yemeğe, parktan eve ya da oyundan yatağa geçerken aynı hazırlığa ihtiyaç var. En çok çatışma çıkan bu anları önceden hazırlayın: On dakika önce haber verin, çocuğun görebileceği bir zamanlayıcı kurun ve son beş dakikada yeniden hatırlatın.

En sık yapılan hatalar

  • Tehdit edip uygulamamak. Uygulanmayan her tehdit bir sonraki komutun değerini düşürüyor.
  • Ödülü çok uzağa koymak. Ay sonu, karne günü, yaz tatili. DEHB'li çocuk için bu ödüller yok hükmünde.
  • Puanı ceza olarak silmek. Bir kötü anla bütün haftanın puanını sıfırlamak sistemi bitiriyor.
  • İki ebeveynin farklı kural uygulaması. Bu tür anlaşmazlıkları azaltmak için kuralları birlikte yazın ve birlikte uygulayın. Büyükanne ve büyükbaba bakım veriyorsa onlara da aynı listeyi verin.
  • Her şeyi aynı anda düzeltmeye çalışmak. En fazla iki hedef davranış.
  • Olumluyu atlamak. İlk iki adımı atlayıp doğrudan puan ve molaya geçen ailelerde sistem çabuk tıkanıyor.

Ergenlikte ne değişiyor?

Bu programın ergenlik için önerdiği yaklaşım farklı. Bu dönemde anlaşmazlıklar, kimin neye karar vereceği etrafında yoğunlaşıyor. Puan sistemi de yerini karşılıklı konuşmaya ve anlaşmaya bırakıyor.

  • Ev kuralları ve dışarı kuralları. Telefon kullanımı, dışarı çıkma saati, ders, dershane ya da etüt için az sayıda kural belirleyin. Kuralları birlikte konuşun ve yazın.
  • Aile içi problem çözme. Önce hangi sorunu çözmeye çalıştığınızı birlikte tanımlayın. İkiniz de çözüm önerin, seçenekleri değerlendirin ve birinde anlaşın. Bir hafta uyguladıktan sonra ne olduğunu yeniden konuşun.
  • Çarpık beklentileri fark etmek. Ergen “Her şey haksızlık” diye düşünürken ebeveyn “Bu gidişle hayatı mahvolacak” diye kaygılanıyor. Her iki düşünce de konuşmayı zorlaştırıyor.

20 çalışmalık bir meta-analizde ebeveynin özerkliği desteklemesi çocuğun akademik başarısıyla küçük, psikolojik sağlığıyla orta düzeyde olumlu ilişkili bulundu ve ilişki ergenlik yıllarında daha belirgindi. Bu çalışmalar neden-sonuç göstermiyor; bir ilişki ortaya koyuyor. Ergen, kendisine söz hakkı tanınan kurallara daha çok uyuyor.

Türkiye'de nereden destek alınır?

  • Çocuk psikiyatrisi polikliniği. Bazı hastaneler yapılandırılmış ebeveyn eğitimi ve bilişsel davranışçı terapi uyguluyor. İstanbul'da bir şehir hastanesinde yapılan 2024 tarihli bir uzmanlık tezinde ilaca eklenen ebeveyn eğitim programı belirtileri azalttı. Bu hizmetin rutin olarak sunulup sunulmadığı hastaneye göre değişiyor, hekiminize sorun.
  • Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. Sosyal hizmet merkezleri psikolog eşliğinde kapalı gruplarla Modüler Aile Eğitim Programı yürütüyor. Bir il örneğinde program 12 velilik bir grupla 9 hafta sürdü. Program DEHB'ye özgü değil.
  • Çocuk ve Genç Ruh Sağlığı Merkezleri, kısaca ÇÖZGEM. SUT'a Haziran 2026'da eklenen bir cümleyle bu merkezlerin ayakta tedavi hizmetleri SGK kapsamında faturalandırılıyor. Hangi illerde olduğu ve DEHB için nasıl başvurulduğu bulunamadı. Çocuğunuzun psikiyatristine sorun.

Sonuç

Evdeki düzenin işlemesi için çocuğunuz ne istediğinizi açıkça duymalı, davranışının sonucunu kısa sürede görmeli ve ilginize değer vermeli. Bu programda önce her gün çocuğa özel kısa bir zaman ayrılıyor. Ardından yaptığı olumlu davranışlar fark ediliyor, açık talimatlar veriliyor ve puan sistemi kuruluyor. İstenmeyen davranışlar için kısa ve öngörülebilir sonuçlar en son ekleniyor. Bu program evdeki çatışmayı azaltıyor; tedaviyi bilmeyen değerlendiricilerin ölçümlerinde de bu etki görülüyor. Çekirdek DEHB belirtilerinde ise değişiklik bulunmuyor. Ergenlikte puan sisteminin yerini kurallar ve birlikte problem çözme alıyor.

Sık Sorulan Sorular

Kaç kere söyleyeceğim, neden bir kerede dinlemiyor?

Uzaktan, soru biçiminde ya da başka bir uyaranın ortasında verilen komut DEHB'li çocuğun dikkatine ulaşmıyor. Yanına gidin, göz teması kurun, kısa bir talimat verin ve tekrar ettirin. Yaptığı anda fark edin.

Ödül vermek rüşvet olmuyor mu?

Rüşvet davranıştan önce verilen ve davranışı satın alan bir şey. Puan sistemi davranıştan sonra geliyor ve ödülü davranışa yaklaştırıyor. DEHB'de bekleyen ödülün değeri daha hızlı eridiği için davranış ile ödülü bu şekilde yakınlaştırmak gerekiyor.

Mola çocuğa zarar verir mi?

Doğru uygulanan kısa bir molanın ruh sağlığına ya da bağlanmaya zarar verdiğine dair kanıt yok. Kısa, sakin, önceden anlatılmış ve tutarlı olmalı. Bağırarak ya da kilitleyerek yapılan bir uygulama mola sayılmaz.

Bu yöntemler DEHB'yi geçirir mi?

Hayır. Kör ölçümde çekirdek DEHB belirtisi değişmiyor. Değişen ebeveynlik ve davranış sorunları. Bu yüzden davranış programı çoğu çocukta ilaçla birlikte en iyi sonucu veriyor.

Kaynaklar

Paylaş

DopaLive uzmanlık hizmeti, tıbbi teşhis, tedavi veya psikoterapi yerine geçmez. Koçluk ve psikolojik danışmanlık, günlük hayatta daha uygulanabilir adımlar kurmaya yardımcı olur. Tıbbi veya psikolojik bir rahatsızlıkta yetkili sağlık profesyoneline başvurulmalıdır.

Önceki

İlaç Dışı Tedaviler

Sonraki

Duygu Fırtınaları ve Reddedilme

Sana uygun desteği birlikte netleştirelim

Birkaç kısa soruyla ihtiyacını paylaş ve sana uygun destek türünü gör.

Yolculuğuna başla