Ana içeriğe geç
DopaLive
Başla
8 dk okuma

Kardeşler, Akrabalar ve Çevre

Yazar: Alperen Demirdöğer

İki şekil arasında uzanan ortak yol

Bayram ziyaretinde çocuğunuz salonda koşarken sehpaya çarpıyor. Akrabalardan biri “Bu çocuk çok şımarık olmuş, biraz sıkı tutun” diyor. Eve dönerken eşinizle tartışıyorsunuz. Küçük kardeş ise arka koltukta sessizce pencereden bakıyor.

Bu ziyaretin ardından yalnız çocuğunuzun davranışıyla uğraşmıyorsunuz. Akrabaların yorumları, eşinizle aranızdaki tartışma ve kardeşinin ihtiyacı da aynı günün içinde. DEHB bütün aileyi etkiliyor. Araştırmalar bu etkinin bir kısmını ölçüyor; bir kısmını da aileler kendi deneyimleriyle anlatıyor.

Evde kardeşinin ilgi ihtiyacı, akrabaların yorumları ve arkadaşlıkta yaşananlar farklı çözümler gerektiriyor. Her birine ayrı ayrı bakalım.

Kardeşler

Kardeşte de DEHB olabilir

İsveç'te 1,6 milyondan fazla kişiyi kapsayan bir kayıt çalışmasında DEHB'li bir çocuğun tam kardeşinin DEHB tanısı alma hızı yaklaşık 8 kat yüksekti.

1985 ile 2006 arasında doğan 1,66 milyon kişinin kayıtlarının incelendiği çalışmada DEHB'li birinin yakınlarında DEHB tanısı alma hızı akrabalık derecesine göre şöyle arttı.

  • Tek yumurta ikizi, yaklaşık 70 kat.
  • Tam kardeş ve çift yumurta ikizi, yaklaşık 8 kat.
  • Üvey kardeş, 2,3 ile 2,9 kat.
  • Kuzen, yaklaşık 2,2 kat.

32 çalışmalık bir başka analizde tanısı olmayan kardeşlerin bilişsel test sonuçları, DEHB'li kardeşleri ile akranlarının sonuçları arasında yer alıyordu.

Bu nedenle bir çocuğa DEHB tanısı konduğunda kardeşindeki belirtileri de dikkatle izleyin. Özellikle kız kardeşlerde DEHB sessiz ve dalgın bir tabloyla seyredebiliyor ve gözden kaçıyor. Kız çocuklarında DEHB bölümü bunu anlatıyor.

Kardeşin taşıdığı yük

476 DEHB'li çocuk ve 337 kardeşiyle yapılan İngiliz çalışmasında kardeşlerde, kendi davranış sorunları dışında, sağlıkla ilgili yaşam kalitesinde tutarlı bir düşüş görülmedi. Ama hayat ve aile memnuniyetleri daha düşüktü ve kardeşler arası zorbalık daha sıktı.

Kardeşi, ailenin ilgisinin hep diğer çocukta olduğunu ve kuralların ona daha esnek uygulandığını düşünebiliyor. Eşyaları kırıldığında ya da oyunu bozulduğunda bir de “Sen büyüksün, anlayışlı ol” sözüyle karşılaşabiliyor. Bir anne forumda yeni doğan kardeşin düzeni bozduğunu, anneyle baş başa geçen zamanın çocuğu sakinleştirdiğini yazıyor. Aynı ihtiyaç kardeş için de geçerli.

Ne yapabilirsiniz?

Kardeşler arasındaki zorbalık ve eleştiriyi azaltmak için kural ve ödülleri her iki çocuğu da düşünerek düzenleyebilirsiniz. Baş başa geçirdiğiniz zaman ve her çocuğun kendine ait alanı da bu düzenin parçası:

  • Kardeşe de özel zaman ayırın. DEHB'li çocukla her gün geçirdiğiniz kısa baş başa zamanı, kardeşiyle de geçirin. Birkaç dakika bile olsa düzenli olması önemli.
  • Kardeşe yaşına uygun bir açıklama. “Ağabeyinin beyni dikkatini toplama ve kendini durdurma konusunda biraz daha yavaş büyüyor. Bu yüzden bazı kurallar onun için farklı. Bu, onu daha çok sevdiğimiz anlamına gelmiyor” diye anlatabilirsiniz.
  • Ödül sistemini ikisine birden kurun. Kardeşi ödül sisteminin dışında bıraktığınızda, bunu kendisine verilmiş bir ceza gibi algılıyor. Her çocuğun kendi hedefi ve kendi puanı olsun.
  • Zorbalığı iki yönden durdurun. DEHB'li çocuğun kardeşine vurması da, kardeşin onu bilerek kışkırtması da kural dışı. İkisi için aynı sonuç geçerli olsun.
  • Kardeşe ebeveyn sorumluluğu yüklemeyin. “Kardeşine göz kulak ol”, “Ödevine sen yardım et” gibi istekler kısa süreli olabilir; ama düzenli bir göreve dönüşmemeli.
  • Kardeşin eşyasını koruyun. Kapısı kilitlenebilen bir dolap ya da yalnız ona ait bir köşe, birçok kavgayı başlamadan bitiriyor.

Büyükanne, büyükbaba ve akrabalar

Neden kabul etmekte zorlanıyorlar?

Türk aile forumlarında sık anlatılan bir başka zorluk, eşin, büyükanne ve büyükbabanın ya da akrabaların çocuğa “şımarık” demesi.

Forumlarda anneler, bakıma katılan büyükanne ve büyükbabaların sınır koymayı zorlaştırdığını, eşlerinin bile DEHB fikrini kabul etmediğini yazıyor. İnternet yorumlarında da yıllardır “Yaramaz çocuğun yeni adı” ya da “Bizim zamanımızda dayak vardı” gibi sözler tekrarlanıyor.

Bu tepkinin bir nedeni, büyüklerin DEHB tanısını hiç duymadan büyümüş olması. Davranışları yalnızca terbiyeyle açıklıyorlar. Ayrıca kafalarını karıştıran bir durum da var: DEHB'li çocuk bazen bir saat boyunca sakin oturabiliyor, özellikle yeni ve ilginç bir ortamda. Bunu gördüklerinde, “Demek ki istese yapabiliyor” diye düşünüyorlar. Oysa ilgi çekici ortamda dikkatin toparlanması DEHB'nin bilinen bir özelliği.

Ne yapabilirsiniz?

  • Tek sayfalık bir not hazırlayın. DEHB'nin ne olduğunu, evde neler yaptığınızı ve onlardan ne beklediğinizi kısa, sakin ve somut biçimde yazın.
  • Hekim görüşmesine davet edin. Bir uzmanın ağzından duymak, sizden duymaktan daha ikna edici olabiliyor.
  • Bakım veren büyüklere kuralları yazılı verin. Ekran, uyku, ilaç saati ve ödül sistemini listeye yazın. Çocuğunuza baktıkları saatlerde de aynı kurallar uygulansın.
  • Bir sınır cümlesi. “Bunu çocuğun yanında konuşmayalım” veya “Bu konuyu sonra konuşalım” diyebilirsiniz. Tartışmayı çocuğun önünde kazanmaya çalışmayın.
  • İlaç tartışmasını kapatın. İlaç kararı sizin ve hekiminizin kararı. Yorum yapan akrabaya kararı hekimle birlikte verdiğinizi söylemek yeterli.

Bayram, düğün ve misafirlik

Bayram ziyareti ya da düğün uzadıkça kalabalık ve gürültü de sürüyor. Bunlar DEHB'li çocuk için en zor ortamlar. Evde davranış yönetimi bölümündeki ev dışı adımları bu ziyaretlerde de uygulayın:

  • Önceden üç kural. Kapıdan girmeden önce söyleyin ve tekrar ettirin.
  • Sakin bir köşe belirleyin. Evin sahibine, çocuk bunaldığında birkaç dakika çekilebileceği bir oda olup olmadığını önceden sorun.
  • Bir uğraş. Boyama, kitap, küçük bir oyun. Yetişkin sohbeti uzadığında çocuğun elinde bir şey olsun.
  • Süreyi kısa tutun ve erken ayrılın. Ziyareti her şey yolundayken bitirmek, bir patlamayla bitirmekten iyi.

Arkadaşlar

Sosyal hayat neden zorlaşıyor?

Tedavi edilmeyen DEHB'de, arkadaşlıkları da kapsayan sosyal işlev sonuçlarının yüzde 73'ü akranlardan kötü.

127 çalışmayı tarayan bir derlemede tedavi edilmeyen DEHB'de sosyal işlev sonuçlarının yüzde 73'ü akranlardan kötüydü. Tedavi alanlarda sosyal işlev sonuçlarının yüzde 77'sinde iyileşme görüldü. Sıra beklemekte zorlanma, araya girme, oyunun kurallarını değiştirme ve kaybedince parlama, akran ilişkilerini zorlaştıran tipik davranışlar.

Ergenlikte reddedilme hassasiyeti ön plana çıkıyor. DEHB belirtisi olan gençler akran reddine beyin düzeyinde daha keskin tepki veriyor. Duygu fırtınaları ve reddedilme bölümü bunu anlatıyor.

Ne yapabilirsiniz?

Arkadaş buluşmalarında süreyi, etkinliği ve yetişkin gözetimini baştan planlayabilirsiniz. Ne yapılacağının belli olması hem evde hem dışarıda daha uygun bir ortam sağlıyor:

  • Evde kısa ve planlı buluşmalar. Bir arkadaşı davet edin, süreyi kısa tutun ve bir etkinlik planlayın. Yapılandırılmamış uzun bir öğleden sonra çatışma ihtimalini artırıyor.
  • Düzenli ve yetişkin gözetimli bir grup. Spor takımı, kurs, kulüp. Kuralları belli olan ve bir yetişkinin yönettiği gruplar, serbest mahalle oyunundan daha güvenli bir ortam sağlıyor.
  • Buluşmadan sonra kısa bir değerlendirme. Neyin iyi gittiğini ve neyin zorladığını konuşun. Amaç ceza vermek değil, bir sonraki buluşmayı birlikte planlamak.
  • Alaya karşı hazırlık. Alay edildiğinde ne söyleyeceğini ve ne yapacağını önceden birlikte prova edin.
  • Okulla iletişim. Teneffüste ya da serviste yaşanan sorunları öğretmen ve rehber öğretmenle paylaşın.

Bu öneriler çocuğunuzun kendi arkadaşlarıyla, günlük hayatta yaşadığı durumlara odaklanıyor. Grup halinde verilen sosyal beceri eğitiminin DEHB'de kanıtı zayıf; ayrıntılarını ilaç dışı tedaviler bölümünde bulabilirsiniz.

Toplumun yorumları

DEHB moda mı oldu?

İnternet yorumlarında ve aile forumlarında DEHB'nin moda olduğu, tembelliğe kılıf olduğu, herkese tanı konduğu yorumları sık görülüyor. Bu tartışmada araştırmaların da işaret ettiği bir sorun var. Sınıfın yaşça en küçükleri, büyük akranlarına göre daha sık tanı ve ilaç alıyor. Hafif belirtili çocuklarda tanının yararı tartışmalı.

Ama aşırı tanı tartışmasının varlığı, bir çocuğun gerçekten yaşadığı zorluğu ortadan kaldırmıyor. DEHB tanısı için belirtilerin birden fazla ortamda görülmesi ve günlük hayatı belirgin biçimde bozması şart. Çocukta DEHB nedir bölümü tanı ölçütlerini anlatıyor.

Herkese açıklama yapmak zorunda değilsiniz

Bir anne doktora bile kuralları olan bir aile olduklarını anlatma ihtiyacı duyduğunu yazıyor. Her yoruma cevap vermeniz gerekmiyor. Yakın çevrenize bilgi vermek işe yarıyor. Markette tanımadığınız biri yorum yaptığında ise “Teşekkürler, biz hallediyoruz” demeniz yeterli.

Sonuç

DEHB aile içinde kardeşi, büyükleri ve eşi de etkiliyor. Kardeşte DEHB görülme olasılığı yüksek ve tanısı olmayan kardeş de ilgiye, kendi alanına ve adil kurallara ihtiyaç duyuyor. Akrabalardan gelen eleştiriye tartışarak değil, yazılı bilgi, ortak kurallar ve net bir sınırla yaklaşın. Arkadaşlık için kısa, planlı ve yetişkin gözetimli ortamlar kurun. Toplumdan gelen yorumlar karşısında herkese açıklama yapmak zorunda değilsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Diğer çocuğumda da DEHB olabilir mi?

Olabilir. Tam kardeşte DEHB tanısı alma hızı yaklaşık 8 kat yüksek. Kardeşi de izleyin ve özellikle kızlarda sessiz, dalgın bir tabloyu gözden kaçırmayın.

Kardeşi kıskanıyor, ona haksızlık mı yapıyoruz?

Çoğu kardeş ilginin diğer çocukta toplandığını hissediyor ve aile memnuniyeti düşebiliyor. Kardeşe de düzenli özel zaman verin, ödül sistemine katın ve eşyalarını koruyun.

Büyükanne ve büyükbaba tanıya inanmıyor, ne yapmalıyım?

Tek sayfalık bir bilgi notu verin, mümkünse hekim görüşmesine davet edin ve bakım verdikleri saatler için yazılı kurallar hazırlayın. Tartışmayı çocuğun yanında yapmayın.

Çocuğumun arkadaşı yok, nasıl yardım edebilirim?

Kısa ve planlı ev buluşmaları ile düzenli, yetişkin gözetimli bir grup etkinliği en uygulanabilir adımlar. Tedavi de sosyal işlevi iyileştiriyor. Okulla teneffüs ve servis sorunlarını paylaşın.

Kaynaklar

Paylaş

DopaLive uzmanlık hizmeti, tıbbi teşhis, tedavi veya psikoterapi yerine geçmez. Koçluk ve psikolojik danışmanlık, günlük hayatta daha uygulanabilir adımlar kurmaya yardımcı olur. Tıbbi veya psikolojik bir rahatsızlıkta yetkili sağlık profesyoneline başvurulmalıdır.

Önceki

Anne Babanın Kendine Bakımı

Sonraki

Ergenlik

Sana uygun desteği birlikte netleştirelim

Birkaç kısa soruyla ihtiyacını paylaş ve sana uygun destek türünü gör.

Yolculuğuna başla