Ergenlik

Yazar: Alperen Demirdöğer

On dört yaşındaki oğlunuz artık sınıfta sıranın üstüne çıkmıyor. Bu kez ödevini son geceye bırakıyor, telefonla ilgilenirken sabaha karşı uyuyor. Kuralları yeniden konuşmak istiyor ama ilacını alıp almadığını söylemiyor. Siz soru sordukça kapısını kapatıyor.

Ergenlik her aileyi zorluyor; DEHB'li bir ergende bu dönem iki kat hızlı yaşanıyor. Çocukken en çok göze çarpan davranışlar azalırken başka güçlükler öne çıkıyor. Dürtüsellik, ergenliğin doğal risk alma eğilimiyle birleşiyor. Sonuçları da küçük bir çocuğun yaramazlığından çok daha büyük olabiliyor.

12 ile 18 yaş arasında hem ihtiyaçlar hem riskler değişiyor. Bu yıllarda hangi konuları takip edeceğinize ve sorumluluğu çocuğunuza nasıl devredeceğinize bakalım.

Ergenlikte ne değişiyor?

Görünüm

Hareketlilik azalıyor, erteleme ve iç huzursuzluk öne çıkıyor, biyolojik saat geriye kayıyor ve 19 yaş civarında en geç noktasına ulaşıyor.

Hareketlilik çoğu gençte belirgin biçimde azalıyor ve yerini iç huzursuzluğa, sabırsızlığa ve ertelemeye bırakıyor. Dikkat zorlukları ise daha dalgalı bir seyir izliyor. Belirtilerin yaşla nasıl değiştiğini ilgili bölümde araştırma sonuçlarıyla birlikte bulabilirsiniz.

Uyku saati

Ergenlikte biyolojik saat geriye kayıyor. 53.689 kişilik bir ABD çalışmasında kronotip ergenlik boyunca geç saate kaydı ve yaklaşık 19 yaşında en geç noktasına ulaştı. Melatonin başlangıcı 10. sınıfta 9. sınıfa göre yaklaşık 40 dakika geç. Ergenin uyku ihtiyacı gecede yaklaşık 9 saatin üstündeyken okul gecelerinde ortalama 7 saat uyuyor. DEHB'de iç saat zaten geride çalıştığı için bu kayma daha da belirgin olabiliyor. Uyku bölümünde ayrıntısı var.

Kimin neye karar vereceği değişiyor

Bu dönemde aile içindeki anlaşmazlıklar çoğu zaman kimin neye karar vereceğiyle ilgili oluyor. Ergen kendi kararlarını vermek istiyor, ebeveyn ise güvenliğini korumaya çalışıyor. Her ikisinin de haklı bir ihtiyacı var; ancak birbirlerinin niyetini olumsuz yorumlamaya başlıyorlar. 20 çalışmalık bir meta-analizde ebeveynin özerkliği desteklemesi çocuğun psikolojik sağlığıyla orta düzeyde, akademik başarısıyla küçük düzeyde olumlu ilişkili bulundu ve ilişki ortaokul ile lise yıllarında daha belirgindi. Ergen, belirlenirken kendi görüşünün de dinlendiği kurallara daha çok uyuyor.

Riskler ne kadar büyük?

Kaza ve yaralanma

Riskler de büyüyor. 4 milyondan fazla kişiyi kapsayan bir meta-analizde DEHB'li çocuk ve ergenlerde kasıtsız yaralanma riski yaklaşık yüzde 53 yüksekti ve ilaçla yüzde 12 azaldı.

28 çalışma ve 4 milyondan fazla kişiyi kapsayan meta-analizde DEHB'li çocuk ve ergenlerde kasıtsız yaralanma riski yaklaşık 1,5 kat yüksekti. İlaç kullananlarda bu risk yaklaşık yüzde 12 daha düşüktü.

Trafik

İlaç alınan aylarda ciddi trafik kazası riski erkeklerde yüzde 38, kadınlarda yüzde 42 düşük bulundu.

Uluslararası uzlaşı bildirisinde aktarılan bulgulara göre DEHB'de ciddi trafik kazası riski yaklaşık yüzde 50 yüksek. 2,3 milyon kişilik bir çalışmada ilaç alınan aylarda kaza riski erkeklerde yüzde 38, kadınlarda yüzde 42 daha düşüktü. 148.581 kişilik 2025 tarihli bir çalışmada da ilaca başlayanlarda trafik kazası hızı yüzde 12 düşüktü.

Madde kullanımı

DEHB'li gençlerde nikotin bağımlılığı riski yaklaşık 2,8 kat yüksek, ama DEHB ilacı madde kullanımı riskini artırmıyor.

Çocuklukta DEHB'si olanlarda ergenlik ve genç yetişkinlikte nikotin bağımlılığı riski yaklaşık 2,8 kat, alkol kötüye kullanımı riski 1,7 kat, esrar kötüye kullanımı riski 2,3 kat ve kokain kötüye kullanımı riski 2 kat yüksek.

Ailelerin en büyük korkularından biri ilacın bu riski artırması. Veriler bunu desteklemiyor. Uyarıcı ilaçların sonraki madde kullanımına etkisini toplayan meta-analizde sonuçlar nötrdü, ilaç riski ne artırdı ne de belirgin biçimde azalttı. ABD'de büyük bir sigorta veri tabanında aynı kişinin ilaçlı dönemlerinde madde ile ilişkili acil başvuru olasılığı erkeklerde yüzde 35, kadınlarda yüzde 31 daha düşüktü. 2025 tarihli çalışmada da ilaca başlayanlarda madde kötüye kullanımı hızı yüzde 15 düşüktü. Bunlar gözlemsel çalışmalar; sonuçları, ilacın madde sorununu tedavi ettiği şeklinde yorumlamamak gerekiyor.

Ruh sağlığı

DEHB'li ergenlerin yaklaşık yüzde 28'i özkıyım amacı olmadan kendine zarar veriyor ve özkıyım girişimi riski yaklaşık 3 kat yüksek. Duygu fırtınaları ve reddedilme bölümü uyarı işaretlerini ve ne zaman acil yardım gerektiğini anlatıyor. İlacın bu riski artırdığına dair bir sinyal yok, ilaçlı dönemlerde özkıyımla ilişkili olaylar daha az.

Bu rakamlar ne anlama geliyor?

Bunlar göreli riskler. Çocuğunuzun bir kaza geçireceği ya da madde kullanacağı anlamına gelmiyor. Ancak ergenlikte DEHB takip ve tedavi edilmediğinde sonuçlar daha ağır olabiliyor. Tedavi de bu olumsuz sonuçları ölçülebilir biçimde azaltıyor. Ergenlikte ilaca ara vermeyi düşünüyorsanız, bu riskleri hekimle dikkatle konuşmanız gerekiyor.

İlaç ve ergen

Sorumluluğu devretmek

İlacını alıp almadığını sürekli sormak yerine, ergenlik boyunca bu sorumluluğu adım adım gence devredin. Takibi bir anda bırakmadan ilerleyin:

• Hekim görüşmesinin bir kısmına tek başına girmesine izin verin.
• İlacın etkisini ve yan etkilerini kendisinin not etmesini isteyin.
• İlaç saatini telefonda bir alarma bağlayın.
• Bir dönem iyi giderse ilacı kendisinin hazırlamasına geçin, ama kutuyu siz takip etmeye devam edin.

İlaç günün hangi saatlerini kapsamalı?

Çocuk hekimliği kılavuzunda, ergenlerde ilacın özellikle araç kullanılan saatlerde etkili olmasına dikkat edilmesi isteniyor. Uzun etkili ilaçların veya öğleden sonra verilen kısa etkili bir ilacın buna yardımcı olabileceği belirtiliyor. Dershane, etüt ve akşam ders çalışma saatlerini de bu plana katın. Hekimle birlikte günün hangi saatlerinde ilacın etkisine ihtiyaç olduğunu yazın.

Paylaşmak ve satmak

Forumlarda Concerta ve Ritalin için eczane kokaini gibi ifadeler dolaşıyor ve tanısı olmadan sınav için kullananlardan söz ediliyor. Çocuğunuza ilacını kimseyle paylaşmaması, satmaması ya da hediye etmemesi gerektiğini açıkça söyleyin. Bu hem arkadaşı için bir sağlık riski hem de kırmızı reçeteli bir ilaç olduğu için hukuki bir risk. Çocuk hekimliği kılavuzunda da yeni tanı alan ergenlerde uyarıcı ilaçların kötüye kullanımının izlenmesi öneriliyor. Kutudaki tablet sayısını ara sıra kontrol etmek, çocuğunuza güvenmediğiniz anlamına gelmez; kırmızı reçeteli ilaç takibinin bir parçasıdır.

Ehliyet

Türkiye'de ehliyet yönetmeliğinde DEHB adı geçmiyor, askerlik yönetmeliğinde ise iki ayrı hükümde geçiyor.

Türkiye'de sürücü sağlık şartlarını belirleyen yönetmelikte DEHB, dikkat eksikliği, hiperaktivite ya da metilfenidat ifadeleri hiç geçmiyor (Sürücü Adayları ve Sürücülerde Aranacak Sağlık Şartları Yönetmeliği, madde 9). Yönetmelikte değerlendirme, tanının adından çok kişinin sürüşünü nasıl etkilediğine dayanıyor.

• Engel sayılan durum. Dikkati, bilinci, duygu ve düşünceyi sürekli bozan bir hastalık ya da ilaç kullanımı varsa ehliyet verilmiyor.
• Uyarıcı madde ifadesi. Aynı maddede uyarıcı maddeleri bağımlı olmasa da düzenli kullananlar da sayılıyor. Reçeteli DEHB ilacının bu kapsama girip girmediğini yönetmelik açıkça yazmıyor ve bu konuda resmi bir yorum bulunamadı. Kararı muayene eden psikiyatrist veriyor.
• Dürtü denetimi bozuklukları. Dürtü denetimi bozukluğu ve patlayıcı dürtü bozukluğu gibi durumlarda belge kalıcı olarak geri alınabiliyor ve bu bentteki kişilere ağır vasıta ve ticari araç sınıfları verilmiyor. DEHB bu sayılanlar arasında yok.
• Psikiyatri muayenesi herkese zorunlu değil. Aile hekimi muayenede ya da kişinin sağlık beyanında ruhsal bir sorun görürse psikiyatriye yönlendiriyor.

Ehliyetle ilgili kuralı, başka belgeler için aranan sağlık şartlarıyla karıştırmamak gerekiyor. Mayıs 2026'da yayımlanan Sağlık Raporları Yönetmeliği silah ruhsatı için dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu tanısını açıkça sayıyor. Yani DEHB adı silah ruhsatı kurallarında var, ehliyet kurallarında yok.

Sağlık beyanında doğru bilgi verin ve tedavi eden hekimden belirtilerin kontrol altında olduğunu gösteren güncel bir değerlendirme isteyin. Ehliyet alındıktan sonra, sürüş sorumluluğunu kademeli olarak artıran yazılı bir anlaşma yapın. Bu sürüş anlaşması örneğinde her biri altı ay süren üç düzey bulunuyor; sürüş günlüğüne ilacın alınıp alınmadığı da yazılıyor. İlk aylarda gece, arkadaşlarla birlikte ve otoyolda sürüşe aynı anda değil, sırayla geçin.

Askerlik

Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma ve Sahil Güvenlik Sağlık Yeteneği Yönetmeliği'nin hastalıklar listesinde DEHB iki yerde geçiyor (Sağlık Yeteneği Yönetmeliği, madde 18).

• A dilimi. Remisyonda ya da hafif düzeyde dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu. Bu dilimden kod alanlar askerliğe elverişli sayılıyor.
• B dilimi. Geçmiş tıbbi öykü ve tedavi kayıtlarıyla belgelenen, tedaviye rağmen belirti şiddetinde azalma olmayan, eşlik eden tanıların bulunduğu ve davranış sorunlarının belirgin sorunlara yol açtığı durumlar. B dilimine girenler askerliğe elverişli sayılmıyor.

Bu bilgi, yönetmeliğin 2022'ye kadar güncellenmiş kurum kopyasına dayanıyor. 2024 değişikliği sonrası metnin aynen durduğu resmi siteden doğrulanamadı. Kesin karar askerlik şubesinin sevk ettiği hastanenin sağlık kurulunda veriliyor.

Polislik, pilotluk ya da askeri okullar gibi hedefler için her kurumun kendi sağlık yönetmeliği var. Böyle bir hedef varsa lise yıllarında o kurumun güncel yönetmeliğini okuyun ve hekiminizle konuşun. Tanıdan kaçınmak bu mesleklere kabul edilmeyi sağlamıyor. Belirtiler devam ederken tedavisiz geçen yıllar başka olanakların da kaybedilmesine yol açıyor.

Ergenle nasıl konuşulur?

Kendi alanın, yanında destek

Bu yaşta kuralları yalnız hatırlatmak yetmiyor; kuralları ve sorunları ergenle konuşmak da gerekiyor. Önerilen yaklaşımda puan sisteminin yerini şu uygulamalar alıyor:

• Ev kuralları ve dışarı kuralları. Telefon kullanımı, dışarı çıkma saati, ders, dershane ya da etüt için az sayıda kural belirleyin. Bu kuralları birlikte konuşun ve yazın.
• Aile içi problem çözme. Önce sorunun ne olduğunda anlaşın. Sonra iki taraf da çözüm önersin; önerileri değerlendirip birini seçin. Bir hafta denedikten sonra yeniden konuşun.
• Çarpık beklentileri fark etmek. Ergen “Her şey haksızlık” diye düşünürken ebeveyn “Bu gidişle hayatı mahvolacak” diye kaygılanıyor. Her iki düşünce de konuşmayı zorlaştırıyor. Evde davranış yönetimi bölümü bunu ayrıntılı anlatıyor.

Flört, cinsellik ve korunmayı da açıkça konuşmak gerekiyor. Dürtüsellik, bu alanlarda riskli kararlar alınmasına yol açıyor. Bu konuşmalarda yalnız yasakları sıralamak yerine bilgi paylaşın ve ne yapılacağını birlikte planlayın.

Sınav yılları

LGS 8. sınıfta, YKS 12. sınıfta. İkisi de ergenliğin en hassas yıllarına denk geliyor. Sınav hakları bölümü resmi tedbirleri ve takvimi, ders çalışma rehberinin LGS ve YKS yılı bölümü ise hazırlığın kendisini anlatıyor. Bu yıllarda takvimi önceden planlamak ve evdeki baskıyı yönetmek, ailenin en önemli görevleri arasında. Özellikle ÇÖZGER'in geçerliliği 18 yaşında sona erdiği için, yapılacakları zamanında planlamak gerekiyor.

Sonuç

Ergenlikte DEHB daha az görünür ama riskleri daha büyük. Uyku saati geriye kayıyor, kaza, trafik ve madde riskleri artıyor ve tedavi bu riskleri ölçülebilir biçimde azaltıyor. İlacın sorumluluğunu adım adım gence devredin, saatleri araç kullanımı ve ders saatlerine göre hekimle planlayın ve ilacın paylaşılmaması konusunda net olun. Ehliyet yönetmeliğinde DEHB adı geçmiyor, karar güncel duruma göre veriliyor. Askerlikte hafif ya da remisyondaki DEHB elverişli sayılıyor. Bu yaşta puan sistemi yerine yazılı kurallar belirlemek ve sorunlara birlikte çözüm bulmak gerekiyor.

Sık Sorulan Sorular

DEHB ilacı ileride madde bağımlılığı yapar mı?

Hayır. Meta-analizde uyarıcı ilaçların sonraki madde kullanımına etkisi nötrdü ve büyük kayıt çalışmalarında ilaçlı dönemlerde madde ile ilişkili sorunlar daha azdı. Asıl risk tedavi edilmeyen DEHB'nin kendisinde.

DEHB tanısı ehliyet almaya engel mi?

Ehliyet yönetmeliğinde DEHB adı geçmiyor. Yönetmelik dikkati ve düşünceyi sürekli bozan bir hastalık ya da ilaç kullanımı olup olmadığına bakıyor ve gerektiğinde kararı psikiyatrist veriyor. Sağlık beyanında doğru bilgi verin ve hekiminizden güncel bir değerlendirme isteyin.

DEHB'li biri askerlik yapabilir mi?

Yönetmeliğe göre remisyonda ya da hafif düzeyde DEHB askerliğe elverişli sayılıyor. Tedaviye rağmen düzelmeyen, eşlik eden tanılarla ve belirgin davranış sorunlarıyla belgelenen durumlar elverişsiz sayılıyor (Sağlık Yeteneği Yönetmeliği, madde 18). Kesin kararı sağlık kurulu veriyor.

Ergenlikte ilaca ara vermek doğru mu?

Bu karar hekimle birlikte verilmeli. Ergenlikte kaza, trafik ve madde riskleri artıyor ve ilaçlı dönemlerde bu riskler daha düşük. Ara verilecekse bunun ne zaman ve nasıl izleneceğini önceden planlayın.

Kaynaklar

• Fischer D, Lombardi DA, Marucci-Wellman H, Roenneberg T (2017). Chronotypes in the US, influence of age and sex. PLoS One 12, e0178782. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0178782
• Crowley SJ, Wolfson AR, Tarokh L, Carskadon MA (2018). An update on adolescent sleep, new evidence informing the perfect storm model. Journal of Adolescence 67, 55-65. https://doi.org/10.1016/j.adolescence.2018.06.001
• Vasquez AC, Patall EA, Fong CJ, Corrigan AS, Pine L (2016). Parent autonomy support, academic achievement, and psychosocial functioning, a meta-analysis of research. Educational Psychology Review 28, 605-644. https://doi.org/10.1007/s10648-015-9329-z
• Ruiz-Goikoetxea M ve ark. (2018). Risk of unintentional injuries in children and adolescents with ADHD and the impact of ADHD medications, a systematic review and meta-analysis. Neuroscience and Biobehavioral Reviews 84, 63-71. https://europepmc.org/abstract/MED/29162520
• Faraone SV, Banaschewski T, Coghill D ve ark. (2021). The World Federation of ADHD International Consensus Statement, 208 evidence-based conclusions about the disorder. Neuroscience and Biobehavioral Reviews 128, 789-818. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2021.01.022
• Chang Z ve ark. (2017). Association between medication use for attention-deficit/hyperactivity disorder and risk of motor vehicle crashes. JAMA Psychiatry. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2017.0659
• Zhang L, Zhu N, Sjölander A ve ark. (2025). ADHD drug treatment and risk of suicidal behaviours, substance misuse, accidental injuries, transport accidents, and criminality, emulation of target trials. BMJ 390, e083658. https://doi.org/10.1136/bmj-2024-083658
• Lee SS, Humphreys KL, Flory K, Liu R, Glass K (2011). Prospective association of childhood attention-deficit/hyperactivity disorder and substance use and abuse/dependence, a meta-analytic review. Clinical Psychology Review 31, 328-341. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2011.01.006
• Humphreys KL, Eng T, Lee SS (2013). Stimulant medication and substance use outcomes, a meta-analysis. JAMA Psychiatry 70, 740-749. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2013.1273
• Quinn PD, Chang Z, Hur K ve ark. (2017). ADHD medication and substance-related problems. American Journal of Psychiatry 174, 877-885. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2017.16060686
• Smaniotto L, Tolentino A, Barros FMR ve ark. (2026). Non-suicidal self-injury in individuals with attention-deficit/hyperactivity disorder, a systematic review and meta-analysis with age- and sex-stratified findings. Psychiatry Research 358, 116975. https://doi.org/10.1016/j.psychres.2026.116975
• Garas P, Takacs ZK, Balázs J (2025). Longitudinal suicide risk in children and adolescents with attention deficit and hyperactivity disorder, a systematic review and meta-analysis. Brain and Behavior 15, e70618. https://doi.org/10.1002/brb3.70618
• Chen Q, Sjölander A, Runeson B ve ark. (2014). Drug treatment for attention-deficit/hyperactivity disorder and suicidal behaviour, register based study. BMJ 348, g3769. https://doi.org/10.1136/bmj.g3769
• Wolraich ML, Hagan JF, Allan C ve ark. (2019). Clinical practice guideline for the diagnosis, evaluation, and treatment of attention-deficit/hyperactivity disorder in children and adolescents. Pediatrics 144, e20192528. https://doi.org/10.1542/peds.2019-2528
• Barkley RA (2020). Taking Charge of ADHD, The Complete, Authoritative Guide for Parents. 4. baskı, Guilford Press, bölüm 14 ve 15. https://www.guilford.com/books/Taking-Charge-of-ADHD/Russell-Barkley/9781462542680
• Sürücü Adayları ve Sürücülerde Aranacak Sağlık Şartları ile Muayenelerine Dair Yönetmelik, madde 4 ve 9, RG 26.9.2006, 26301, madde 9 RG 29.12.2015, 29577 ile değişik. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=10664&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
• Sağlık Bakanlığı (2016). Sürücü sağlık raporu hakkında basın açıklaması, 10.2.2016. https://www.saglik.gov.tr/TR-3497
• Sağlık Raporları Yönetmeliği, RG 19.5.2026, 33258, madde 20, 23 ve 35. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2026/05/20260519.htm
• Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı Sağlık Yeteneği Yönetmeliği, RG 11.11.2016, 29885, madde 5 ve 18 (kurum kopyası). https://sg.gov.tr/kurumlar/sg.gov.tr/mevzuatlar/yonetmelikler/saglik-yetenegi-yonetmeligi.pdf
• Ekşi Sözlük (2026). Ritalin başlığı, sayfa 111 ve 112. https://eksisozluk.com/ritalin--177641?p=112
• Russell Barkley ve Arthur Robin: Aile rehberinin ergenlik, problem çözme ve sürüş sözleşmesi önerileri.
• Metindeki mevzuat ve kılavuz dayanakları: madde 9, fıkra 1, bent a; Sağlık Raporları Yönetmeliği 2026, madde 20 ve 23; madde 5.