Ana içeriğe geç
DopaLive
Başla
16 dk okuma

Okulda Görünmeyen Zorluklar

Yazar: Alperen Demirdöğer

Bir sıraya eklenen renkli şekil

Çocuğunuz ödevini yapmış, ama teslim etmeyi unutmuş; ödev hala çantasında. Sınava çalışmak için daha vakti olduğunu düşünüyor, bildiği soruları da süre bitmeden tamamlayamıyor. Zeki olduğunu biliyorsunuz. Yine de bunları tekrar tekrar yaşayınca isteksiz ya da umursamaz olduğunu düşünmek kolaylaşıyor. Oysa okulda onu zorlayan şeylerin birçoğu dışarıdan görünmüyor.

Sekiz görünmeyen zorluk

Araştırmalar, dışarıdan umursamazlık gibi görünen bu güçlüklerin arkasında neler olduğunu ölçüyor: bilgiyi akılda tutma, yazıya dökme, yapılacak işi zamanında hatırlama, süreyi tahmin etme, dikkat dalgalanmaları, duygusal tepkiler, işlem hızı ve ödüle bağlı motivasyon.

Çocuğunuza “Neden yapmadın?” yerine “Nerede takıldın?” diye sormak, bu güçlüklerden hangisini yaşadığını anlamanıza yardımcı olabilir. Her birinin okulda nasıl göründüğüne ve evde ya da sınıfta atabileceğiniz ilk adıma bakalım.

1. Üç şey söylüyorsunuz, biri kalıyor

Karttaki şekil sırasını renkli parçalarla kuran el

Bilgiyi o anda kullanmak

“Çantanı al, suyunu doldur, montunu giy.” Çocuk odasına gidiyor ve “Ne yapacaktım?” diye geri dönüyor. Bu durum, bilgiyi akılda tutma kapasitesiyle, yani çalışma belleğiyle ilgili. 26 çalışmalık meta-analizde DEHB'li çocuklarda çalışma belleği zayıflığı gösterildi ve görsel-uzamsal bellekte sözel bellekten daha büyüktü.

İlk adım: Yapılacakların hepsini aynı anda aklında tutmasını beklemek yerine, bir seferde tek bir yönerge verin. Uzun işleri yazılı bir listeye çevirin ve duyduğunu kendi cümlesiyle tekrar etmesini isteyin. Sözlü istekleri yazıyla desteklemek, bu güçlük için önerilen düzenlemeler arasında yer alıyor.

2. Anlatıyor ama yazamıyor

Cevabı biliyor ve konuşurken rahatça anlatıyor, ama yazmaya geldiğinde aynı şeyi yapamıyor. 45 çalışmayı birleştiren meta-analizde DEHB'li öğrenciler yazının kalitesinde, uzunluğunda, kelime seçiminde, yazımda ve el yazısında akranlarının belirgin biçimde gerisindeydi. Yazmaya başlamadan bir plan hazırlamak konusunda umut veren bir bulgu da var. Küçük bir deneyde basit bir yazı planı şablonu ve kısa bir eğitimden sonra DEHB belirtisi olan çocuklarla akranları arasındaki yazı farkı kayboldu, yalnız yazım hataları farkı sürdü.

İlk adım: Yazmaya geçmeden önce birkaç soruyla birlikte bir plan çıkarın: “Ne anlatacağım? Hangi örneği vereceğim? Nasıl bitireceğim?” Bu sorular yazı planının şablonu olsun. Yazılı anlatım belirgin bir sorunsa öğretmenle konuşun ve BEP toplantısında ayrı bir hedef olarak ele alın.

3. Ödev yapılmış ama hala çantada

Dün akşam oturdu, uğraştı, bitirdi. Bugün öğretmen sorunca ödev çantanın dibinde. Yapılacak bir işi doğru zamanda hatırlama becerisine ileriye dönük bellek deniyor. DEHB'de bu beceri üzerine az sayıda araştırma var. Altı çalışmalık derlemede DEHB'li çocukların çoğunlukla belli bir saatte yapılacak işleri hatırlamakta zorlandığı görüldü. Daha yeni bir deneyde akılda tutulacak şey arttığında DEHB'li çocuklar belli bir işarete bağlı hatırlamada da zorlandı, ama ödül eklenince performansları toparlandı. Çalışmalar doğrudan ödevin çantada unutulmasını araştırmıyor. Bu davranışın bellekle bağlantısını, eldeki bulgulardan yola çıkarak yorumluyoruz.

İlk adım: Hatırlamayı bir işarete bağlayın. Okula girince ilk iş ödev dosyasını öğretmenin masasına koymak gibi. Ödev teslimini günlük rapor kartına ayrı bir madde olarak ekleyin. Çocuk ödevini teslim ettiği gün küçük bir ödül verin. Ödev kavgaları bölümü bu dört adımlı sistemi ayrıntılı anlatıyor.

4. Sınav haftaya, daha çok var

Sınava bir hafta varken çocuk daha çok zaman olduğunu düşünüyor, bir gece kala panik başlıyor. DEHB'de zaman algısı güçlüğü meta-analizlerle gösterildi. 27 çalışmayı birleştiren analizde DEHB'li çocuk ve ergenler süreyi daha az doğru ve daha az tutarlı tahmin etti, tüm yaşları kapsayan 2024 meta-analizinde ortalama fark orta-büyük düzeydeydi. Sosyal medyada bunun adı zaman körlüğü, ama bilimsel bir terim değil.

İlk adım: Zamanı görünür yapın. Duvar takviminde sınav gününden geriye doğru her güne düşen işi yazın. Ödev sırasında kalan süreyi gösteren bir zamanlayıcı kullanın. Küçük bir deneyde 7-9 yaşındaki 44 ilkokul öğrencisinde böyle bir zamanlayıcı sınav öncesi kaygıyı ve dikkatsiz davranışı azalttı, ama matematik puanını değiştirmedi. Çocuklar DEHB tanısına göre seçilmemişti, dikkatsiz davranıştaki azalma ölçekte DEHB riski yüksek çıkanlarda daha belirgindi.

5. Dersin ortasında kayboluyor

Dinlemeye çalışıyor ama dikkati bir kez kopunca nerede kaldığını bulamıyor. Dikkatsizlik, DEHB'nin temel belirtilerinden biri ve ders başarısıyla en güçlü ilişkisi olan bileşen. 34 meta-analizi özetleyen bir derlemede DEHB'li kişileri en çok ayıran bulgulardan biri tepki süresindeki dalgalanma, yani dikkatin an an gidip gelmesiydi. Bu yüzden aynı çocuk bir an çok iyi, bir sonraki an dağınık görünebiliyor.

İlk adım: Öğretmenle derste daha sık soru sorma ve kısa yanıt fırsatı vermeyi konuşun. Öğretmenle işbirliği bölümü bu yöntemin küçük ama olumlu sonucunu anlatıyor. Evde de uzun bir çalışma yerine kısa bloklar ve aralarda kısa hareket molaları kullanın.

6. Önce tepki, sonra pişmanlık

Sözünü kesiyor, bir anda parlıyor. Sakinleşince aslında istemediğini söylüyor. 77 çalışmayı ve 32 binden fazla çocuk ve genci birleştiren meta-analizde DEHB'li gençler en çok duygusal tepkisellik ve çabuk değişen duygu durumunda, ardından duyguyu düzenlemede akranlarından ayrıştı. Bu özellik tanı ölçütleri arasında yer almıyor, ama sık yaşanan bir güçlük.

İlk adım: Tepki anında konuşmayın, sakinleştikten sonra konuşun. Duygu fırtınaları ve reddedilme bölümü bunun adımlarını anlatıyor.

7. Cevabı biliyor, süre yetmiyor

Bildiği soruları da süre bitince boş bırakıyor. Bu işlem hızıyla ilgili olabilir. DEHB'li çocuklarda işlem hızının okuma becerisiyle orta düzeyde ilişkili olduğu bulundu ve 2023 meta-analizinde DEHB'li çocuklar işlem hızında akranlarından kötüydü. Ama bu her çocukta yok. Zeka testlerinin verisini birleştiren 2024 meta-analizinde DEHB grubu işlem hızında çoğunlukla yaşına uygun düzeydeydi, belirgin düşüklük otizmde görüldü.

İlk adım: Çocuğunuz bir değerlendirmeden geçtiyse işlem hızı puanını ayrıca sorun. Ek süre akla gelen ilk çözüm, ama DEHB'li öğrencilere diğer öğrencilerden daha fazla fayda sağladığı gösterilemedi. Öğretmenle işbirliği ve sınav hakları bölümleri bunu ayrıntılı anlatıyor.

8. Yerinde duramayan dikkat

Kalem dönüyor, ayak sallanıyor, defterin kenarı çizim dolu. Dinlemiyor gibi görünüyor. Küçük bir laboratuvar çalışmasında DEHB'li erkek çocuklar daha çok hareket ettiğinde sözel bilgileri akılda tutmayı gerektiren görevde daha iyi performans gösterdi, ama hareket miktarı dikkati değiştirmedi. Yani hareket bazı çocuklarda zihinsel işi kolaylaştırabiliyor. Dikkati artırdığı ise gösterilmedi. Öğretmenle işbirliği bölümündeki kıpırdanma ve hareket başlığı sınıfta neyin uygun olduğunu anlatıyor.

Okula dönüşte görünmeyenler

Yeni dönemin ilk haftalarında, bu güçlüklerin yanında dört durum daha öne çıkıyor.

Yeni dönem hevesi

Yeni defterler, yeni planlar, bu yıl daha düzenli olacağım sözü. Birkaç hafta sonra düzen bozulunca o söz yalan sayılıyor. Yeni dönem dopamini ifadesi burada ölçülmüş bir mekanizmayı anlatmıyor. Okula dönüşte hevesin haftalar içinde düştüğünü ölçen bir çalışma bulamadık. Yeni bir başlangıç heves veriyor, onu her gün sürdürmek ise ayrı bir beceri. DEHB'de zor olan çoğu zaman istemek değil, sürdürmek.

Masada geçen zamanın hepsi çalışma değil

Ödevin başında bir saat, kağıtta iki satır. Silgiyi aradı, soruyu tekrar okudu, nereden başlayacağını düşündü. Dışarıdan bakıldığında bir saattir çalışıyor gibi görünüyor, ama çocuk hala işe başlamaya çalışıyor olabilir. Ders çalışma rehberindeki başlamak ve erteleme bölümü bu ana yönelik araçları anlatıyor.

Oyunda dikkatli, ödevde dağınık

Sevdiği oyunun her detayını hatırlıyor, ödevin başında birkaç dakikada dağılıyor. Dışarıdan isteyince yapıyor demek kolay. 22 çalışmayı inceleyen derlemede ödül ve sonuçların görev performansını artırdığı, bu etkinin DEHB'li çocuklarda biraz daha belirgin olduğu ve bu çocukların hemen gelen ödülü bekletilen ödüle tercih ettiği görüldü. Oyun anında ödül veriyor, ödevin ödülü haftalar sonra geliyor. Dikkat her zaman ne kadar istediğinin ölçüsü değil.

Yardım etmeye çalışırken yorulmak

Ajanda aldınız, hatırlattınız, yanına oturdunuz. Siz daha ne yapabileceğinizi düşünüyorsunuz; o ise neden yapamadığını anlamaya çalışıyor. DEHB'li çocukların ebeveynleri ölçülebilir biçimde daha yüksek stres yaşıyor. Bazen daha çok yardım değil, çocuğa uyan başka bir yol gerekiyor. Ödev kavgaları bölümündeki dört adımlı sistem ve anne babanın kendine bakımı bölümü bu yükü azaltmanın yollarını anlatıyor.

Nerede takıldığını birlikte bulun

Çocuk anlaşıldığında kendini savunmak yerine neye ihtiyacı olduğunu anlatabiliyor. Bu bir araştırma bulgusu değil. Yine de yukarıdaki sekiz zorluğun her biri farklı bir çözüm gerektirdiği için, nerede takıldığını birlikte anlamaya çalışmak işe başlayacağınız yeri gösteriyor. Bir sorun olduğunda şu soruları sırayla sorabilirsiniz:

  • Ne istendiğini biliyor muydun? Yanıt hayırsa çalışma belleği ya da dikkatle ilgili bir güçlük söz konusu. Yönergeyi yazılı verin.
  • Başlayabildin mi? Yanıt hayırsa çocuk işe başlamakta zorlanıyor. İlk adımı birlikte küçültün.
  • Bitirebildin mi? Yanıt hayırsa süre ya da işlem hızıyla ilgili bir güçlük söz konusu. Ödevi parçalara bölün ve kalan süreyi görünür hale getirin.
  • Yazıya dökebildin mi? Yanıt hayırsa yazılı anlatımda zorlanıyor. Yazmaya başlamadan önce plan şablonu kullanın.
  • Teslim edebildin mi? Yanıt hayırsa yapılacak işi doğru zamanda hatırlamakta zorlanıyor. Teslimi bir işarete ve küçük bir ödüle bağlayın.

Okul başarısı ne kadar etkileniyor?

Türkiye'de kaç öğrenci?

MEB'in 1 Ekim 2026'da açıkladığı verilere göre 2025-2026'da ilkokul, ortaokul ve ortaöğretimde toplam yaklaşık 16 milyon öğrenci var. Bunların kaçının DEHB'li olduğu, hesapta hangi oranın kullanıldığına göre çok değişiyor. Toplumdan seçilen çocuk ve ergenlerde DSM ya da ICD ölçütleriyle tanı koyan 41 çalışmayı birleştiren 2015 meta-analizinde DEHB sıklığı yüzde 3,4 çıktı. Bu oranla yaklaşık 540 bin öğrenci çıkıyor.

MEB'in DEHB bülteni 2003 tarihli bir kaynağa dayanarak ortalama oranı yüzde 5 veriyor, bununla yaklaşık 800 bin çıkıyor. Farklı yöntemlerle yapılmış meta-analizleri birleştiren 2023 şemsiye derlemesi ise yüzde 8 buldu, güven aralığı yüzde 6 ile 10. Bu oranla sonuç yaklaşık 1,3 milyon. Oranlar arasındaki farkın büyük kısmı tanı ölçütü, işlev kaybı şartı ve bilginin kimden alındığı gibi yöntem farklarından geliyor.

Bu yüzden tek bir sayı yerine, Türkiye'de okul çağında yarım milyon ile 1,6 milyon arasında DEHB'li öğrenci olduğunu söylemek daha doğru. Türkiye'de 2-4. sınıftaki 5.842 çocukla yapılan ulusal çalışma ise işlev kaybı şartıyla bile daha yüksek bir oran buldu, yüzde 12,4. Ama bu çalışma yalnız ilkokulun ilk yıllarını kapsıyor. Tanı almış ve takipte olan öğrenci sayısını veren resmi bir veri yok.

Fark ne kadar büyük?

DEHB'li öğrenciler ders başarısında akranlarından ortalama orta ile büyük arası bir farkla geride. 106 çalışmayı birleştiren 2026 meta-analizinde başarıyla en güçlü ilişkili bileşen dikkatsizlikti.

Akademik başarıyı etkileyen 252 etkenin sıralandığı 2017 tarihli bir listede DEHB için d -0,90 değeri veriliyor. DEHB, bu listede akademik başarıyla en güçlü olumsuz ilişkisi olan etken. Ancak bu değer, yayımlanmamış tek bir doktora tezine dayanıyor. Aynı veri tabanının Şubat 2026 tarihli güncel halinde DEHB ayrı bir etken olarak yer almıyor.

Hakemli meta-analizler farkı daha küçük ama yine belirgin buluyor. 2007 meta-analizinde DEHB'li öğrencilerle diğerleri arasındaki başarı farkı d 0,71. 2026 meta-analizinde dikkat sorunları ile başarı arasındaki ilişki r -0,25, dikkatsizlikte -0,30, hareketlilikte -0,13 çıktı. Okuduğunu anlama, yazılı anlatım ve problem çözme gibi karmaşık beceriler daha çok etkileniyordu.

Uzun vadeli sonuçlara da bakmak gerekiyor. 176 uzun süreli çalışmanın derlemesinde tedavi edilmemiş DEHB'li kişiler başarı testi sonuçlarının yüzde 79'unda DEHB'si olmayanlardan kötüydü. En tutarlı iyileşme ilaç ile ilaç dışı yöntemlerin birlikte kullanıldığı çok yönlü tedavide görüldü.

Bu sayılar gruplar arasındaki farkı gösteriyor; tek bir çocuğun geleceğini belirlemiyor. Yine de çocuğunuzun okulda yaşadığı güçlüklerin bir nedeni olduğunu görmemizi sağlıyor.

Okul ne yapabilir?

Okuldaki rehberlik desteği tanıya bağlı değil. Rehberlik hizmeti tüm öğrencileri kapsıyor. Öğretmen, desteğe ihtiyaç duyan öğrenciyi okulun rehberlik servisine yönlendiriyor. BEP, destek eğitim odası ve LGS'deki sınav tedbirleri gibi resmi haklardan ise RAM değerlendirmesinden sonra yararlanılabiliyor. Tıbbi tanının tek başına okulda resmi bir hak doğurmadığını RAM ve eğitsel tanılama bölümünde anlattık.

Okulda ya da evde kullanabileceğiniz kaynaklara bakıyorsanız, EBA'da iki MEB kaynağı var:

  • DEHB bülteni. MEB Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü'nün 2025 tarihli, 40 sayfalık yayını. DEHB'nin tanımını, tanı sürecini, eşlik eden durumları ve sınıf içi stratejileri eğitimcilere ve ailelere anlatıyor. RAM süreci ve sınav hakları ise bültende yok.
  • PürDikkat. MEB'in 9 Temmuz 2026'da EBA'ya koyduğu dijital bir dikkat oyunu. Seçici ve sürdürülebilir dikkat, çalışma belleği, sıralama, planlama ve tepki kontrolü için aşamalı görevler içeriyor. MEB onu DEHB'ye özel bir araç olarak değil, farklı öğrenme hızı ve ihtiyacı olan öğrenciler için tanıtıyor ve etkisine dair yayımlanmış bir değerlendirme yok. Bilgisayarlı dikkat ve bellek oyunları genel olarak eğitilen görevi düzeltiyor, ama 36 çalışmalık meta-analizde tedaviden habersiz değerlendiricilerin gözünde DEHB belirtilerini değiştirmedi. Çocuğunuz seviyorsa zararı yok, ama bir tedavi yerine geçmiyor.

Okul desteği yetmediğinde

Okul desteği bazen eksik ya da yetersiz kalabiliyor. DopaLive'daki DEHB uzman desteği DEHB'yi bilen koçlar, psikologlar ve psikolojik danışmanlarla hem çocuğun hem ailenin günlük düzeni üzerinde çalışıyor. Bu destek tanı ya da tedavi yerine geçmiyor. Okulla, hekimle ve RAM'la yürüttüğünüz süreç de ayrıca devam ediyor.

Sonuç

DEHB'li bir çocuğun okulda zorlandığı yerlerin çoğu dışarıdan görünmüyor. Yönergeyi aklında tutamamak, bildiği cevabı yazamamak, ödevi çantada unutmak, süreyi yanlış tahmin etmek, dikkatinin aniden dağılması, tepkilerini kontrol edememek, yavaş işlem hızı ve ileride kazanılacak ödülün yeterince motive etmemesi bunlardan bazıları. Bu alanların her biri araştırmalarda ölçülmüş; her biri için atılabilecek ilk adım da farklı. “Neden yapmadın?” sorusu çocuğu kendini savunmaya itiyor. “Nerede takıldın?” sorusuyla ise hangi desteğe ihtiyaç duyduğunu anlayabiliyorsunuz.

Sık Sorulan Sorular

Çocuğum çok zeki ama notları kötü, neden?

DEHB zekayla ilgili değil, aklında tutma, başlama, sürdürme ve teslim etme gibi becerilerle ilgili. DEHB'li öğrenciler ders başarısında akranlarından ortalama orta ile büyük arası bir farkla geride ve fark en çok karmaşık becerilerde görülüyor. Zeki bir çocuğun bu becerilerde zorlanması sık görülen bir tablo.

Ödevini yapıyor ama teslim etmiyor, ne yapabilirim?

Yapılacak bir işi doğru zamanda hatırlamak DEHB'de zorlanılan bir beceri. Teslimi bir işarete bağlayın, örneğin okula girince ilk iş ödevi masaya koymak. Ödev teslimini günlük rapor kartına bir madde olarak ekleyin ve teslim ettiği gün çocuğa küçük bir ödül verin. Bir çalışmada ödül eklenince bu tür hatırlama performansı toparlandı.

Yavaş yazıyor, sınavda ek süre istemeli miyim?

Önce nedeni anlayın. Sorun işlem hızı mı, yazılı anlatım mı, yoksa dikkatin dağılması mı? Ek süre DEHB'li öğrencilere diğer öğrencilerden daha fazla fayda sağladığı gösterilemeyen bir düzenleme. Yazılı anlatım sorunu varsa yazı planı şablonu daha hedefli bir çözüm olabilir. LGS ve YKS'deki resmi ek süre hakları için sınav hakları bölümüne bakın.

Derste kalemle oynamasına izin vermeli miyim?

Sessiz ve sürekli bakmayı gerektirmeyen küçük hareketler bazı çocuklarda zihinsel işi kolaylaştırabiliyor. Bir çalışmada daha çok hareket eden DEHB'li çocuklar çalışma belleği görevinde daha iyiydi. Ama hareketin dikkati artırdığı gösterilmedi ve sürekli bakmayı gerektiren oyuncaklar dikkati dağıtabiliyor. Öğretmenle hangi hareketin sınıfa uygun olduğunu birlikte belirleyin.

Tanı olmadan okul destek verir mi?

Rehberlik desteği verir. Rehberlik hizmeti tüm öğrencileri kapsıyor. Öğretmen, desteğe ihtiyaç duyan öğrenciyi rehberlik servisine yönlendiriyor. Ama BEP, destek eğitim odası ve sınav tedbirleri gibi resmi haklar için RAM değerlendirmesi gerekiyor.

Kaynaklar

Kaynaklara ilişkin notlar

Bu bölümün başlangıç noktası, Nova Sapiens'in çocuğun okulda yaşadığı yedi zorluğu ve okula dönüşte dışarıdan görünmeyen yedi durumu anlatan iki gönderisi. İlk gönderideki listenin Ellen Braaten'a atfı doğrulanamadı. Braaten, Massachusetts General Hospital'da öğrenme ve duygusal değerlendirme programının direktörü ve Harvard Tıp Fakültesi'nde psikoloji doçenti. Yavaş işlem hızı üzerine bir kitabı var; ancak yedi maddelik liste kitap tanıtımlarında, profilinde veya yazılarında bulunamadı. Bu nedenle bölümdeki açıklamalar, liste ona atfedilmeden ayrı ayrı araştırmalara dayandırıldı.

Nova Sapiens'in okul yolu gönderisindeki d -0,90 değeri, Hattie'nin 2017 tarihli 252 etkenli Visible Learning listesine dayanıyor. Metinde bu değerin yayımlanmamış tek bir doktora tezinden geldiği ve Şubat 2026 tarihli veri tabanında DEHB'nin ayrı bir etken olmadığı bilgileri korundu.

Paylaş

DopaLive uzmanlık hizmeti, tıbbi teşhis, tedavi veya psikoterapi yerine geçmez. Koçluk ve psikolojik danışmanlık, günlük hayatta daha uygulanabilir adımlar kurmaya yardımcı olur. Tıbbi veya psikolojik bir rahatsızlıkta yetkili sağlık profesyoneline başvurulmalıdır.

Önceki

Ergenlik

Sonraki

RAM ve Eğitsel Tanılama

Sana uygun desteği birlikte netleştirelim

Birkaç kısa soruyla ihtiyacını paylaş ve sana uygun destek türünü gör.

Yolculuğuna başla