Ana içeriğe geç
DopaLive
Başla
11 dk okuma

Ödev Kavgaları

Yazar: Alperen Demirdöğer

Kağıda ilk çizgiyi atan kalem

Saat 19.30'da on soruluk matematik ödevine oturuyorsunuz. Saat 21.30 olduğunda çocuk hala üçüncü soruda. O ağlıyor, sizin sesiniz yükseliyor. Sonunda soruların yarısını siz çözüyorsunuz ve ikiniz de yorgun yatıyorsunuz.

Forumlarda bu sahne ödev saati savaş alanı diye anlatılıyor. Çocukken DEHB'li olduğunu yetişkinlikte öğrenen bir hekim deftere iki satır yazmanın fiziksel bir azap olduğunu, annesiyle çalışma masasında ağlama krizleri ve yırtılan defter sayfalarıyla savaş verdiklerini yazıyor.

Ödev saatini yeniden düzenlemek için önce işin nerede takıldığına bakmak gerekiyor. Ödev okula mı unutuluyor, masaya oturmak mı zor geliyor, yoksa başladıktan sonra mı kopuyor? Araştırmalar, bu adımları ayrı ayrı ele almanın neden işe yaradığını gösteriyor.

Ödev neden bu kadar zor?

Masaya oturmadan önce tamamlanması gereken üç adım

Siz akşam masaya oturmadan önce bile çocuğun tamamlaması gereken üç adım var: Öğretmenin söylediği ödevi deftere yazmak, gerekli kitap ve defteri çantaya koyup eve getirmek ve ne zaman yapacağını planlamak. DEHB'li çocukta bu adımların her biri çalışma belleğine ve dikkate yükleniyor. Bu adımlardan biri atlandığında anne baba “Yine ödevini yapmamış” diye düşünüyor. Oysa çocuk ödeve başlama aşamasına bile gelememiş oluyor.

Akşam saatleri en kötü saatler

  • İlaç bitmiş olabiliyor. Sabah alınan uzun etkili ilacın etkisi akşamüstü azalıyor ve ödev saati bu düşüşe denk geliyor.
  • Gün boyu harcanan çaba. Okulda dikkatini toplamak için harcanan enerji akşama tükeniyor.
  • Ödülü uzak. Ödevin karşılığı haftalar sonra bir not. DEHB'li beyinde bekleyen ödülün değeri daha hızlı eriyor.

Daha fazla süre çözüm değil

Ödev bitmiyorsa çocuğa daha fazla zaman tanımak mantıklı görünüyor. DEHB'li çocuklarla yapılan bir çalışmada ödev süresi 30 dakikadan 45 dakikaya uzatıldığında dakika başına doğru çözülen soru sayısı düştü. Süre uzadıkça çocuk aynı işi daha yavaş yapıyor. Bu yüzden saatlerce masada oturmak çoğu zaman öğrenmeyi değil, yorgunluğu artırıyor.

İlaç işi hızlandırıyor, öğrenmeyi otomatik artırmıyor

İlaç, çocuğun oturup çalışmasını ve yaptığı iş miktarını belirgin biçimde artırıyor. Yeni bir konudan ne kadar öğrendiğini ise tek başına değiştirmiyor.

Uzun etkili metilfenidat DEHB'li çocukların sınıfta oturup iş üretmesini ve davranışını her gün belirgin biçimde artırdı. Ama aynı çocukların üç haftada öğrendiği yeni konu miktarı ilaçla plasebo arasında farklı değildi. Bir meta-analizde metilfenidat matematikte üretkenliği yüzde 7,8, doğruluğu yüzde 3 artırdı. İlaç öğrenmeyi mümkün kılan koşulları iyileştiriyor, ancak çocuğun nasıl çalışacağını da öğrenmesi gerekiyor.

Ne işe yarıyor?

HOPS, ödev, düzen ve planlama becerileri

Ödev yapmak, DEHB'li çocuğun zorlandığı birçok beceriyi aynı anda kullanmasını gerektiriyor: Ödevi deftere yazması, eve getirmesi, başlaması, bitirmesi ve ertesi gün teslim etmesi gerekiyor. 280 ortaokul öğrencisiyle yapılan randomize bir çalışmada okul gününde 20 dakikadan kısa oturumlarla verilen ödev, düzen ve planlama becerilerini geliştiren bir program, ebeveyn değerlendirmelerine göre ödev ve organizasyon sorunlarını büyük ölçüde azalttı.

Ortaokul öğrencileri için geliştirilen bu program üç alana odaklanıyor.

  • Malzeme düzeni. Çanta, dosya ve dolap düzeni. Her derse bir dosya, ödevler için tek bir klasör.
  • Ödevi kaydetmek ve teslim etmek. Her ders sonunda ödevi ajandaya yazmak, eve getirmek, ertesi gün teslim etmek.
  • Planlama ve zaman. Büyük ödevleri ve sınavları parçalara bölüp günlere yaymak.

Program okulda bir uzman tarafından, kısa ve sık oturumlarla veriliyor. Öğrenci her oturumda ajanda ve çanta kontrolünden puan topluyor ve ebeveyn puanları evde ödüle çeviriyor.

280 öğrencinin katıldığı çalışmada bu program, bekleme listesindeki gruba göre ebeveynin puanladığı ödev ve organizasyon sorunlarında 0,79 ile 1,27 arası, yani büyük bir etki gösterdi. Öğretmen puanlarında düzenli eylem ve malzeme yönetiminde orta düzeyde iyileşme vardı. Not ortalamasında anlamlı fark çıkmadı. Program, ödevin kaybolmasını ve evde yaşanan çatışmayı azaltıyor; bu iyileşme ise notlara hemen yansımıyor.

Bu programın Türkiye için hazırlanmış bir Türkçe uyarlaması bulunamadı. Ancak içerdiği uygulamalar evde ve okulda düzenlenebilir. Aşağıdaki adımlar bunun nasıl yapılabileceğini gösteriyor.

Günlük rapor kartı

Günlük rapor kartı öğretmenin puanladığı DEHB belirtilerinde küçük ile orta arası bir iyileşme sağlıyor.

Öğretmen her gün iki ya da üç hedef davranışı kısa bir kağıtta işaretliyor ve kağıt eve geliyor. Evde iyi geçen günler bir ödüle dönüşüyor. 7 grup tasarımlı çalışmada öğretmenin puanladığı DEHB belirtilerinde küçük ile orta arası bir iyileşme görüldü, etki büyüklüğü 0,36. Sınıf gözleminde etki daha büyüktü ama çalışmalar arasında çok değişkendi.

Ödev için örnek hedefler şunlar olabilir.

  • Ödevini ajandaya yazdı.
  • Dünkü ödevini teslim etti.
  • Derste verilen işi bitirdi.

Öğretmenle anlaşarak bir kağıt, bir defter sayfası ya da bir mesaj üzerinden yürütülebilir. Öğretmenle işbirliği bölümü bunu anlatıyor.

Aile ve okulun birlikte çalışması

Aile ile okul işbirliğini, günlük rapor kartını ve ev ödevi müdahalesini birleştiren 12 haftalık bir program, ödevde kaçınma ve dikkatsizlik sorunlarını orta düzeyde azalttı ve ebeveynin olumsuz disiplinini düşürdü. Üç ay sonra ödevdeki etki zayıflamıştı ve DEHB belirtileri ile öğretmenin puanladığı akademik performans değişmemişti. Bu sonuç, ödev desteğinin bir kerelik bir kurs değil, sürdürülen bir düzen olması gerektiğini gösteriyor.

Evde ödev saati

Ödev için plan yaparken hazırlığı, masada geçecek zamanı ve ne zaman duracağınızı birlikte düşünün:

Hazırlık

Lamba, kulaklık, defter ve kalemlerle hazırlanmış çalışma masası

Kendi alanın, yanında destek

  • Sabit saat ve sabit yer. Her gün aynı saatte ve aynı masada başlayın. Masada yalnızca o gün gereken malzemeler bulunsun.
  • İlaç saatini hekimle konuşun. Ödev saati ilacın bittiği zamana denk geliyorsa bunu söyleyin. Klinik kılavuzda, etkiyi uzatmak için sabah kullanılan uzun etkili ilaca günün ilerleyen saatlerinde kısa etkili bir doz eklenmesi bir seçenek olarak belirtiliyor. Bu kararı yalnız hekim verebilir.
  • Önce atıştırmalık ve hareket. Okul dönüşünde aç ve yorgun bir çocuğu doğrudan masaya oturtmayın. DEHB'li çocuk ve ergenlerde 11 ile 20 dakikalık tek seferlik bir egzersiz ardından bilişsel performans küçük ama anlamlı biçimde arttı.

Masada

  • Ödevi parçalara bölün. Önerilen yöntemlerden biri, 40 soruluk ödevi 10'ar soruluk dört parçaya bölmek ve her parçadan sonra kısa bir kontrol yapmak. Parçaları küçük tutun; çocuk işi bitirdiğini sık sık görebilsin.
  • Zamanlayıcı kurun. Kalan süreyi gösteren saati çocuğun görebileceği bir yere koyun. Çalışma aralıklarını gerçek odak süresine göre, 10 ile 25 dakika arasında belirleyin.
  • Önce şu, sonra bu. Matematik bitince tablet. Ödül için ödevin bitmesinden sonra beklemesi gerekmesin.
  • Yanında olun ama yerine yapmayın. Çocuğa plan yaparken ve anlamadığı konularda yardım edin, ancak ödevi onun yerine yapmayın. Sizin işiniz başlamasına ve devam etmesine yardım etmek.
  • Bitince puan. Evde davranış yönetimi bölümündeki puan sistemi ödev için de çalışıyor.

Bir üst sınır koyun

Ödev her gece iki saati geçiyorsa bu bir uyarı işareti. Daha fazla süre verimi artırmıyor. Bu durumda öğretmenle görüşün. Kaynaştırma öğrencisiyse ödev uyarlaması BEP'e yazılabilir. BEP bölümü bunu anlatıyor.

Çocuk hekimliği kılavuzunda bir uyarı da var: Sürekli azaltılmış ödev gibi, beceri kazandırmadan uzun süre devam eden uyarlamalar beklentileri düşürebilir. Ödev azaltılıyorsa bu geçici olsun ve yanında ödev becerisi de çalışılsın.

Topluluğun sevdiği taktikler

Reddit ve X'te en çok konuşulan on DEHB taktiğinin kullanıcı deneyimlerine göre puanlandığı bir topluluk derlemesi var. Bu puanlama bilimsel bir ölçüme dayanmıyor. Listenin başında başlamayı zorlaştıran adımları azaltmak, eşyaları görünür ama düzenli tutmak ve kötü yapmaya izin vermek var. Ödev masasına uyarlandığında şöyle görünüyor.

  • Hazırlığı önceden yapın. Kalem, defter ve kitap ödev saatinden önce masada olsun. Alışkanlıklar ortam ipuçlarıyla kuruluyor.
  • Ödev dosyası görünür dursun. Şeffaf bir dosya ya da kapakta renkli bir etiket. Bunu doğrudan test eden bir çalışma yok, topluluk deneyimi.
  • İlk taslak kötü olabilir. Hata yapma kaygısı ertelemeyle ilişkili. İlk cevabı yazıp sonra düzeltmek, hiç yazmamaktan iyi.
  • Ödülü yakın tutun. Ödül DEHB'li çocuklarda görev performansını artırıyor. Ödev bitince puan vermek, bunu düzenli olarak uygulamanın bir yolu.

Topluluğun en az sevdiği taktik işi küçük parçalara bölmekti, oysa araştırma desteği en tutarlı olanlardan biri. Sıralamanın tamamı ve her taktiğin kanıt düzeyi ders çalışma rehberindeki başlamak ve erteleme bölümünde.

Ödev ilişkinizi yıpratıyorsa

Okul başarısı tek ölçüt değil. Ödev tartışmaları çocuğunuzla ilişkinizi yıpratıyorsa ödev desteğini aile dışından almak da bir seçenek.

  • Dışarıdan yardım. Okulun etüt saatleri, bir etüt merkezi ya da özel ders. Çocuk bir başkasıyla çalıştığında, ödevi sürekli takip etme görevi ebeveynin üzerinden kalkıyor.
  • Rol değişikliği. Ebeveynin görevi ders anlatmaktan çok, çalışma düzenini kurmak oluyor: Çalışma saatini, yerini ve ödülleri düzenlemek.
  • İlişkiyi koruyun. Akşamın tamamı ödevle geçiyorsa günün sonunda kısa ve ödevsiz bir zaman ayırın.

Ortaokuldan liseye

Bu ödev ve planlama programı ortaokul için geliştirildi, çünkü bu dönemde ders ve öğretmen sayısı birden artıyor. Lise boyunca bu düzenin takibini yavaş yavaş çocuğunuza devretmeyi hedefleyin.

  • Başlangıçta ajandayı ve çantayı her gün kontrol edin.
  • Bir dönem iyi giderse kontrolü haftada üç güne indirin.
  • Ardından haftada bir, pazar akşamı haftalık planı yaparken kontrol edin.

Üniversitede bu kontrolü yapacak kimse olmayacak. Ders çalışma rehberindeki ödev sistemi bölümü aynı yöntemi öğrencinin kendi gözünden anlatıyor.

Sonuç

Ödev DEHB'li çocuğun zorlandığı her beceriyi bir arada istiyor ve akşam saatleri en kötü saatler. Daha fazla süre çözüm değil, ilaç da tek başına yetmiyor. Ödevi kaydetmek, eve getirmek ve ne zaman yapılacağını planlamak için bir düzen gerekiyor. Günlük rapor kartı, okul ile ev arasında bağlantı kuruyor. Çalışırken de küçük parçalara bölme, zamanlayıcı ve hemen verilen ödüller işe yarıyor. Ödevi çocuğunuzun yerine yapmayın. Ancak her akşam aranızdaki bir mücadeleye dönüştüyse, ödev desteğini aile dışından almayı düşünün.

Sık Sorulan Sorular

Çocuğum ödevi okulda unutuyor, ne yapabilirim?

Ödevi deftere yazma ve eve getirme adımlarını ayrı birer hedef yapın. Öğretmenle her gün ajandayı imzalayan bir günlük rapor kartı kurun. Bu bölümde anlatılan ödev ve planlama programı tam bu adımları hedefliyor. Programı inceleyen çalışmada, ebeveynin bildirdiği ödev sorunları büyük ölçüde azaldı.

Ödevine ben mi yardım etmeliyim?

Başlamasına, planlamasına ve anlamadığı yeri sormasına yardım edin. Ödevi onun yerine yapmayın. Akşamlar savaşa döndüyse etüt ya da özel ders gibi dışarıdan bir destek düşünün.

İlaç ödev saatinde etkisini yitiriyor, ne yapmalı?

Bunu hekime söyleyin. Sabah uzun etkili ilaca öğleden sonra kısa etkili bir doz eklemek kılavuzlarda sayılan bir seçenek. Doz ve saat değişikliğini yalnız hekim yapmalı.

Ödev saatlerce sürüyor, daha fazla zaman vermeli miyim?

Hayır. Ödev süresi uzatıldığında DEHB'li çocuklar dakika başına daha az doğru çözdü. Kısa bloklar, zamanlayıcı ve bir üst sınır koyun. Her gece iki saati geçiyorsa öğretmenle görüşün.

Kaynaklar

Paylaş

DopaLive uzmanlık hizmeti, tıbbi teşhis, tedavi veya psikoterapi yerine geçmez. Koçluk ve psikolojik danışmanlık, günlük hayatta daha uygulanabilir adımlar kurmaya yardımcı olur. Tıbbi veya psikolojik bir rahatsızlıkta yetkili sağlık profesyoneline başvurulmalıdır.

Önceki

Hareket, Beslenme ve Ekran

Sonraki

Anne Babanın Kendine Bakımı

Sana uygun desteği birlikte netleştirelim

Birkaç kısa soruyla ihtiyacını paylaş ve sana uygun destek türünü gör.

Yolculuğuna başla