DEHB'li Çocukta Uyku

Yazar: Alperen Demirdöğer

Akşam saat onda yatağa giriyor ama uyuyamıyor. Saat on bir olduğunda hala konuşuyor, su istiyor, tuvalete gidiyor. Sabah yedide kaldırmakta zorlanıyorsunuz; okula gidene kadar herkes geriliyor. Öğretmeni de öğleden sonra derste dalıp gittiğini söylüyor.

Uyku sorunu DEHB'li çocukların ailelerinde o kadar yaygın ki bir süre sonra akşamların böyle geçmesi olağan gelebiliyor. Oysa uyku, hem belirtileri ağırlaştıran hem de en kolay değiştirilebilen etkenlerden biri; uyku düzeni de bu yüzden DEHB tedavisinin parçası. Çocuğunuzun neden uyuyamadığını anlamak için iç saatin nasıl çalıştığına, ilacın etkisine ve araştırmalarda denenmiş düzenlemelere bakalım.

Uyku sorunu nasıl görünür?

DEHB tanılı okul çağı çocuklarının yaklaşık dörtte üçünde uyku sorunu var, yarıya yakınında orta ya da ağır düzeyde.

16 çalışmayı toplayan meta-analizde ilaç kullanmayan ve kaygı ya da depresyonu olmayan DEHB'li çocuklar bile kontrollere göre yatağa gitmeye daha çok direniyor, daha geç uykuya dalıyor, gece daha çok uyanıyor, sabah daha zor kalkıyor ve gündüz daha uykulu. Bu sadece anne babanın gözlemi değil. Bileğe takılan cihazlarla ve uyku laboratuvarında yapılan ölçümlerde de çocukların daha geç uykuya daldığı, yatakta geçirdikleri sürenin daha azında uyuduğu görülüyor.

Ortaokul sonundaki 162 DEHB'li ergen akranlarından okul gecelerinde yaklaşık 18 dakika az uyuyor. Her beş kişiden biri yedi saatin altında kalıyor, derste uyuyakalma üç kat daha sık. Fark küçük görünüyor ama her gün birikiyor.

İngiltere'de 8.195 çocuğun doğumdan itibaren izlendiği çalışmada sonradan DEHB tanısı alan çocuklar beş yaşından itibaren gece biraz daha az uyuyor ve daha sık uyanıyordu. Uyku farkı tanıdan önce başlıyor.

Arkasında ne var?

İç saat geride çalışıyor

Uykuya dalamayan DEHB'li çocuklarda akşam melatonin salgısı ortalama 45 dakika geç başlıyor. Uyuyamamasının nedeni inat etmesi değil, iç saatinin geriden gelmesi.

Akşam karardığında beyin melatonin salgılamaya başlıyor. Melatonin, vücuda uyku zamanının geldiğini bildiriyor. Loş ışıkta melatonin salgısının başlaması DLMO olarak adlandırılıyor. Başlangıç saati, iç saatin en güvenilir göstergesi.

İlaç kullanmayan, 6 ile 12 yaş arası, kronik uykuya dalma güçlüğü olan 87 DEHB'li çocukta melatonin başlangıcı uyku sorunu olmayan DEHB'li çocuklara göre yaklaşık 45 dakika, uykuya dalma saati yaklaşık 50 dakika geç bulundu. Gece uyanma sayısında fark yoktu. Bu çocuklar uykuda kalmaktan çok uykuya dalmakta zorlanıyor.

Klinik örneklemlerde DEHB'li çocuk ve yetişkinlerin yüzde 73 ile 78'inde gecikmiş uyku fazı görülüyor. Bu oranlar uyku yakınmasıyla kliniğe başvuran gruplara ait; toplum genelinde daha düşük olabilir. DEHB'li yetişkinlerde melatonin, vücut ısısı ve hareket ritmi birlikte yaklaşık bir buçuk saat kaymış. Melatonin geldikten sonra bile uykuya dalmak bir saat daha uzun sürüyor. Bu yüzden çocuğu erkenden yatağa koymak tek başına sorunu çözmüyor.

Ergenlikte saat bir kez daha kayıyor

Biyolojik saat ergenlik boyunca geç saate kayıyor ve 53.689 kişilik veride yaklaşık 19 yaşında en geç noktasına ulaşıyor. Ergenlikte uyku isteği bedende daha yavaş birikiyor, bu yüzden ergen aynı saatte daha az uykulu. İhtiyacı gecede 9 saatin üstünde, okul gecelerinde ise ortalama 7 saat uyuyor. Böylece DEHB'de görülen iç saat gecikmesine, ergenlikteki gecikme de ekleniyor.

Ekran iç saati daha geçe kaydırıyor

Beş akşam üst üste yatmadan önce dört saat ışıklı tablet okuyan yetişkinlerde melatonin yüzde 55 bastırıldı ve iç saat bir buçuk saat gecikti. Uykuya dalma ise o gece yalnız 10 dakika uzadı (12 kişi). Asıl sorun yalnızca o gece daha geç uyumak değil; iç saatin her akşam biraz daha gecikmesi.

Ortaokul çağındaki çocuklar akşam ışığına daha hassas. Gece lambası kadar loş, 15 lüks bir ışık bile ergenliğin başındaki çocuklarda melatonini bir miktar bastırırken ergenliğin sonundakilerde bastırmıyor. 125 bin çocuğu kapsayan 20 çalışmada yatmadan önce taşınabilir ekran kullanmak yetersiz uyku olasılığını 2,2 kat artırdı. Cihazın yalnız odada olması bile, kullanılmasa da, olasılığı 1,8 kat artırdı. Burada yalnız ekranın ışığı etkili değil; çocuğun aklının cihazda kalması da uykuyu etkiliyor.

İlaç akşama kadar vücutta kalabiliyor

Metilfenidat plaseboya göre uykuya dalamama riskini yaklaşık 2,8 kat artırıyor (35 çalışma). Bilek cihazıyla ölçüldüğünde uyarıcı alan çocuklar daha geç dalıyor ve daha az uyuyor, gün içinde doz sayısı arttıkça etki büyüyor. Zamanla vücut bir miktar alışıyor. Böyle bir durumda ilacı bırakmak yerine, uyku sorununu hekimle konuşmak gerekiyor.

Uyku belirtileri nasıl etkiliyor?

DEHB uykuyu zorlaştırırken uykusuzluk da belirtileri artırıyor. Bir hafta az uyuyan ergenlerde dikkatsizlik ve karşı gelme artıyor, iki görüşme ve bir telefonla verilen uyku programı altı ay sonra DEHB belirtilerini azaltıyor.

Az uykunun belirtileri artırdığı deneyle de gösterilmiş. 14 ile 17 yaş arası DEHB'li ergenler bir hafta gecede 6,5 saat, bir hafta 9,5 saat yatakta kaldı, sıra rastgele belirlendi. Kısıtlı haftada ebeveynler daha fazla dikkatsizlik, karşı gelme, durgunluk ve gündüz uykululuğu bildirdi. Ergenlerin kendi bildirimlerinde bu fark pek görülmedi. Ergen “Bana bir şey olmuyor” dese de uykusuzluğun etkileri görülüyor.

Uykuyu düzeltmek de belirtileri azaltıyor. Avustralya'da 21 çocuk doktoru muayenehanesinde 5 ile 12 yaş arası 244 DEHB'li çocukla yapılan randomize çalışmada iki yüz yüze görüşme ve bir telefon aramasından oluşan kısa davranışsal uyku programı altı ay sonra DEHB belirti puanını küçük ile orta düzeyde azalttı (etki büyüklüğü 0,4) ve öğretmenler de davranış düzelmesi bildirdi. Orta ve ağır uyku sorunları üç ayda yüzde 56'dan yüzde 30'a indi. Çocukların çoğu zaten ilaç kullanıyordu.

Ne yapabilirsiniz?

Önce uyku düzeni ve ortam

Uykuya dalmak zorlaştığında önce uyku düzeni ve ortam ele alınıyor. Stimülan kullanan DEHB'li çocuklarla yapılan basamaklı bir çalışmada bu değişiklikler bazı çocuklara yetti. Yetmeyenlere melatonin eklenince uykuya dalma süresi toplamda yaklaşık bir saat kısaldı. Bu yüzden adımların sırası önemli.

Akşamı ve sabahı nasıl düzenleyebilirsiniz?

Akşamı ve sabahı aynı düzenin parçaları olarak düşünün. Yukarıdaki kısa uyku programında ve klinik kılavuzlarda şu adımlar ortak:

• Sabit kalkış saati. Hafta sonu dahil, iki saatten fazla kaydırmayın. Düzenli kalkış saati, iç saatin sabit kalmasına yardımcı oluyor.
• Yatma öncesi aynı sıra. Banyo, pijama, diş fırçalama, kitap okuma ve ışığı kapatma gibi adımları her akşam aynı sırayla uygulayın. Sırayı çocuğun görebileceği bir listeye yazın.
• Akşam loş, gece karanlık. Uluslararası uzman uzlaşısı yetişkinler için yatmadan en az üç saat önce ortam ışığının kısılmasını ve uyku odasında ışığın çok düşük tutulmasını öneriyor. Çocuklar ve küçük ergenler daha hassas.
• Gündüz bol ışık. Gündüz ise göze ulaşan ışığın yeterince parlak olması öneriliyor. Sabah dışarıda geçen zaman iç saati öne çekiyor. Gecikmiş uyku fazı olan ergenlerde sabah parlak ışık ve altı seanslık terapi birleşimi tanı ölçütlerini karşılayanların oranını yüzde 82'den yüzde 13'e indirdi.
• Telefon yatak odasının dışında. Cihazın odada olması bile yetersiz uyku olasılığını artırıyor. 12 ile 19 yaş arası öğrencilerde okul gecelerinde 21.00 sonrası ekranı bırakmak iki hafta içinde daha erken uyku ve daha uzun toplam uyku ile ilişkiliydi.
• Kafein yok. DEHB'li 12 ile 14 yaş arası ergenler öğleden sonra ve akşam kafein tüketmeye 2,5 kat daha yatkın ve akşam kafein bu grupta uyku sorunlarıyla ilişkili. Yetişkinlerde bir fincan kahvenin toplam uykuyu kaybettirmemesi için yatmadan en az 8,8 saat önce içilmesi gerekiyor. Kola, enerji içeceği ve buzlu çay da sayılır.
• Uyanık geçen süreyi yatakta tartışarak uzatmayın. Uzun süre uyuyamıyorsa düşük ışıkta kısa ve sakin bir etkinlik yapsın, sonra yatağa dönsün.

Mavi ışık gözlüğü

Mavi ışık gözlükleri pek çok vaatle satılıyor. Ancak sistematik derlemede bu gözlük camlarının uykuya etkisi belirsiz bulundu; kanıtın kesinliği çok düşük. Altı küçük çalışmanın üçü fayda, üçü fayda yok buldu. Gözlüğe para harcamak yerine akşam ortam ışığını kısmaya öncelik verin.

İlaç saatini hekimle konuşun

Uykusuzluk ilaca bağlıysa hekim, doz saatini ya da ilacın etki süresini değiştirebilir; öğleden sonra alınan dozu kaldırabilir veya başka bir etken maddeye geçebilir. İlaç kullanımına ilişkin sağlık hizmeti önerilerinde, son dozun uykudan en az dört saat önce alınması belirtiliyor. Metilfenidatın uykusuzluk yapma olasılığı atomoksetinden iki kattan fazla yüksek. Kendiniz doz değiştirmeyin.

Melatonin

Melatonin, doğrudan uyutmak yerine iç saati ayarlayarak çalışıyor. İlaç kullanmayan, uykuya dalma güçlüğü olan 105 DEHB'li çocukta dört hafta melatonin uykuya dalmayı yaklaşık 27 dakika öne çekti, iç saati 44 dakika öne aldı ve toplam uykuyu 20 dakika artırdı. Davranış, dikkat ve yaşam kalitesi değişmedi. İngiltere'nin ilaç kurumu MHRA 2022'de bir melatonin solüsyonunun ruhsatını DEHB'li 6 ile 17 yaş arası çocuklarda uykuya dalma güçlüğünü kapsayacak şekilde genişletti.

Türkiye'de melatoninin nasıl satıldığı ve hangi yaşlarda kullanılabildiği konusunda farklı kurallar var; aileler bunları çoğu zaman bilmiyor. Melatonin takviye edici gıda olarak satılamıyor. Tarım ve Orman Bakanlığı listesine göre takviyelerde etken madde olarak kullanımı uygun bulunmadı. Eczanede bulunan melatonin ürünleri TİTCK ruhsatlı ilaç. DEHB için ruhsatı olan tek ürün Cozymel 3 mg tablet. Uyku düzeni önlemleri yetmeyen, DEHB tanılı 6 ile 17 yaş arası çocuk ve ergenlerde uykuya geç dalmaya karşı ruhsatlı. 1 mg/ml oral çözeltiler çocuklarda yalnız otizm ve Smith-Magenis sendromu için ruhsatlı. 2 mg uzatılmış salımlı tabletler 55 yaş üstü erişkinler için ve çocuklarda kullanımları uygun değil. İnternetten satılan yurt dışı takviyeler bu listeye göre Türkiye'de takviye olarak onay alamıyor, içerik ve dozlarını bilemezsiniz.

Melatoninde yalnız miktar değil, ne zaman verildiği de önemli. Doz ve zamanlama araştırmalarında üç nokta öne çıkıyor:

• Yüksek doz daha iyi değil. 21 çalışmalık 2025 tarihli analizde en yüksek etki günde 2 ile 4 miligramda görüldü. 6 ile 12 yaş arası çocuklarda kilogram başına 0,05 ile 0,15 miligram arasında doz yanıt ilişkisi yoktu.
• Saat dozdan önemli. Ne kadar erken verilirse iç saat o kadar öne geliyor. Yatağa girerken verilen melatonin saat ayarı için geç kalıyor. Araştırmalarda doz yatmadan yaklaşık iki ile üç saat önce veriliyor.
• Kullanıldığı sürece çalışıyor. Ortalama 3,7 yıl izlenen DEHB'li çocukların üçte ikisi hala her gün kullanıyordu ve ara verildiğinde yüzde 92'sinde uykuya dalma yeniden gecikti.

Kısa vadede ciddi yan etkilerle ilişkili bulunmuyor, ancak hafif yan etkileri yaklaşık 1,5 kat artırıyor. İki ile dört yıllık kullanımda ergenlik gelişimine belirgin etki görülmedi, yedi yıldan uzun kullanımda bir çalışma olası gecikme bildirdi. Melatonini kendiniz başlatmayın. Ürün, doz ve saati hekiminizle belirleyin.

Ne zaman ayrıca değerlendirme gerekir?

• Horlama, ağzı açık uyuma, nefes durması. Uyku apnesi DEHB'ye benzer belirtiler yapabiliyor ve DEHB ile orta düzeyde ilişkili. Çocuk doktoruna söyleyin.
• Bacaklarda huzursuzluk, akşam hareket ihtiyacı. Huzursuz bacak DEHB ile birlikte görülebiliyor. Hekim demir düzeyine bakabilir.
• Davranışsal önlemlere rağmen haftalarca süren uykusuzluk. Uyku bozukluğu ayrı bir tanı olabilir.

Sonuç

DEHB'li çocuklarda uyku sorunları çoğu zaman iç saat gecikmesi, ergenlikteki değişim, ekran kullanımı ve bazen de ilacın birlikte etkisiyle ortaya çıkıyor. Uyku kısalınca belirtiler artıyor, uyku düzelince belirtiler azalıyor. Önce kalkış saatini ve yatmadan önceki adımları düzenleyin. Akşam ışığı kısın, telefonu yatak odasının dışında tutun ve kafeinden kaçının. Bunlar yetmezse hekimle ilaç saatini ve melatonini konuşun. Uyku, ilaç kadar tedavinin parçası.

Sık Sorulan Sorular

Çocuğum neden bir türlü uyumuyor, inat mı ediyor?

Büyük olasılıkla hayır. Uykuya dalamayan DEHB'li çocuklarda melatonin salgısı ortalama 45 dakika geç başlıyor. Erken yatırmak yerine sabah kalkış saatini sabitleyip akşam ışığını kısmak iç saati daha etkili öne çekiyor.

Melatonin güvenli mi?

Kısa vadede ciddi yan etkiyle ilişkili bulunmadı, hafif yan etkiler yaklaşık 1,5 kat artıyor. Çok uzun süre kullanıldığında ergenliği nasıl etkilediği henüz net değil. Hekim önerisiyle, düşük dozda ve doğru saatte kullanılmalı. Türkiye'de takviye olarak satılamıyor, DEHB için ruhsatlı tek ürün Cozymel 3 mg tablet.

DEHB ilacı uykusuzluk yapar mı?

Evet, sık görülen bir yan etki. Metilfenidat uykuya dalamama riskini plaseboya göre yaklaşık 2,8 kat artırıyor. Dozun saati ve formu hekimle ayarlanabiliyor.

Hafta sonu geç kalkmasına izin vermeli miyim?

Geç kalkacağı süreyi sınırlı tutun. Kalkış saatini iki saatten fazla kaydırmak iç saati geri itiyor ve pazartesi sabahını zorlaştırıyor. Hafta sonu uykusu hafta içi açığını tam kapatmıyor.

Kaynaklar

• Sung V, Hiscock H, Sciberras E, Efron D (2008). Sleep problems in children with attention-deficit/hyperactivity disorder. Archives of Pediatrics and Adolescent Medicine 162, 336-342. https://doi.org/10.1001/archpedi.162.4.336
• Cortese S, Faraone SV, Konofal E, Lecendreux M (2009). Sleep in children with attention-deficit/hyperactivity disorder, meta-analysis of subjective and objective studies. JAACAP 48, 894-908. https://doi.org/10.1097/CHI.0b013e3181ac09c9
• Becker SP, Langberg JM, Eadeh HM, Isaacson PA, Bourchtein E (2019). Sleep and daytime sleepiness in adolescents with and without ADHD. Journal of Child Psychology and Psychiatry 60, 1021-1031. https://doi.org/10.1111/jcpp.13061
• Scott N, Blair PS, Emond AM ve ark. (2013). Sleep patterns in children with ADHD, a population-based cohort study from birth to 11 years. Journal of Sleep Research 22, 121-128. https://doi.org/10.1111/j.1365-2869.2012.01054.x
• Van der Heijden KB, Smits MG, Van Someren EJ, Gunning WB (2005). Idiopathic chronic sleep onset insomnia in attention-deficit/hyperactivity disorder, a circadian rhythm sleep disorder. Chronobiology International 22, 559-570. https://doi.org/10.1081/CBI-200062410
• Bijlenga D, Vollebregt MA, Kooij JJS, Arns M (2019). The role of the circadian system in the etiology and pathophysiology of ADHD. ADHD Attention Deficit and Hyperactivity Disorders 11, 5-19. https://doi.org/10.1007/s12402-018-0271-z
• Bijlenga D, Van Someren EJ, Gruber R ve ark. (2013). Body temperature, activity and melatonin profiles in adults with attention-deficit/hyperactivity disorder and delayed sleep. Journal of Sleep Research 22, 607-616. https://doi.org/10.1111/jsr.12075
• Fischer D, Lombardi DA, Marucci-Wellman H, Roenneberg T (2017). Chronotypes in the US, influence of age and sex. PLoS One 12, e0178782. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0178782
• Crowley SJ, Wolfson AR, Tarokh L, Carskadon MA (2018). An update on adolescent sleep, new evidence informing the perfect storm model. Journal of Adolescence 67, 55-65. https://doi.org/10.1016/j.adolescence.2018.06.001
• Chang AM, Aeschbach D, Duffy JF, Czeisler CA (2015). Evening use of light-emitting eReaders negatively affects sleep, circadian timing, and next-morning alertness. PNAS 112, 1232-1237. https://doi.org/10.1073/pnas.1418490112
• Crowley SJ, Cain SW, Burns AC, Acebo C, Carskadon MA (2015). Increased sensitivity of the circadian system to light in early/mid-puberty. Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism 100, 4067-4073. https://doi.org/10.1210/jc.2015-2775
• Carter B, Rees P, Hale L, Bhattacharjee D, Paradkar MS (2016). Association between portable screen-based media device access or use and sleep outcomes. JAMA Pediatrics 170, 1202-1208. https://doi.org/10.1001/jamapediatrics.2016.2341
• Faraone SV, Po MD, Komolova M, Cortese S (2019). Sleep-associated adverse events during methylphenidate treatment of ADHD. Journal of Clinical Psychiatry 80, 18r12210. https://doi.org/10.4088/JCP.18r12210
• Kidwell KM, Van Dyk TR, Lundahl A, Nelson TD (2015). Stimulant medications and sleep for youth with ADHD, a meta-analysis. Pediatrics 136, 1144-1153. https://doi.org/10.1542/peds.2015-1708
• Becker SP, Epstein JN, Tamm L ve ark. (2019). Shortened sleep duration causes sleepiness, inattention, and oppositionality in adolescents with ADHD. JAACAP 58, 433-442. https://doi.org/10.1016/j.jaac.2018.09.439
• Hiscock H, Sciberras E, Mensah F ve ark. (2015). Impact of a behavioural sleep intervention on symptoms and sleep in children with attention deficit hyperactivity disorder, and parental mental health, randomised controlled trial. BMJ 350, h68. https://doi.org/10.1136/bmj.h68
• Weiss MD, Wasdell MB, Bomben MM, Rea KJ, Freeman RD (2006). Sleep hygiene and melatonin treatment for children and adolescents with ADHD and initial insomnia. JAACAP 45, 512-519. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16670647/
• Brown TM, Brainard GC, Cajochen C ve ark. (2022). Recommendations for daytime, evening, and nighttime indoor light exposure to best support physiology, sleep, and wakefulness in healthy adults. PLoS Biology 20, e3001571. https://doi.org/10.1371/journal.pbio.3001571
• Gradisar M, Dohnt H, Gardner G ve ark. (2011). A randomized controlled trial of cognitive-behavior therapy plus bright light therapy for adolescent delayed sleep phase disorder. Sleep 34, 1671-1680. https://doi.org/10.5665/sleep.1432
• Perrault AA, Bayer L, Peuvrier M ve ark. (2019). Reducing the use of screen electronic devices in the evening is associated with improved sleep and daytime vigilance in adolescents. Sleep 42, zsz125. https://doi.org/10.1093/sleep/zsz125
• Cusick CN, Langberg JM, Breaux R, Green CD, Becker SP (2020). Caffeine use and associations with sleep in adolescents with and without ADHD. Journal of Pediatric Psychology 45, 643-653. https://doi.org/10.1093/jpepsy/jsaa033
• Gardiner C, Weakley J, Burke LM ve ark. (2023). The effect of caffeine on subsequent sleep, a systematic review and meta-analysis. Sleep Medicine Reviews 69, 101764. https://doi.org/10.1016/j.smrv.2023.101764
• Singh S, Keller PR, Busija L ve ark. (2023). Blue-light filtering spectacle lenses for visual performance, sleep, and macular health in adults. Cochrane Database of Systematic Reviews, CD013244. https://doi.org/10.1002/14651858.CD013244.pub2
• Faraone SV, Banaschewski T, Coghill D ve ark. (2021). The World Federation of ADHD International Consensus Statement. Neuroscience and Biobehavioral Reviews 128, 789-818. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2021.01.022
• Van der Heijden KB, Smits MG, Van Someren EJ, Ridderinkhof KR, Gunning WB (2007). Effect of melatonin on sleep, behavior, and cognition in ADHD and chronic sleep-onset insomnia. JAACAP 46, 233-241. https://doi.org/10.1097/01.chi.0000246055.76167.0d
• Bruno S, Cenerini G, Lo Giudice L ve ark. (2025). Optimizing timing and dose of exogenous melatonin administration in neuropsychiatric pediatric populations, a meta-analysis on sleep outcomes. Sleep Medicine Reviews 84, 102158. https://doi.org/10.1016/j.smrv.2025.102158
• van Geijlswijk IM, van der Heijden KB, Egberts AC, Korzilius HP, Smits MG (2010). Dose finding of melatonin for chronic idiopathic childhood sleep onset insomnia, an RCT. Psychopharmacology 212, 379-391. https://doi.org/10.1007/s00213-010-1962-0
• Hoebert M, van der Heijden KB, van Geijlswijk IM, Smits MG (2009). Long-term follow-up of melatonin treatment in children with ADHD and chronic sleep onset insomnia. Journal of Pineal Research 47, 1-7. https://doi.org/10.1111/j.1600-079X.2009.00681.x
• Händel MN, Andersen HK, Ussing A ve ark. (2023). The short-term and long-term adverse effects of melatonin treatment in children and adolescents, a systematic review and GRADE assessment. EClinicalMedicine 61, 102083. https://doi.org/10.1016/j.eclinm.2023.102083
• NeurologyLive (2022). Melatonin treatment approved by MHRA for children with ADHD and sleep onset insomnia. https://www.neurologylive.com/view/melatonin-treatment-approved-mhra-children-with-adhd-sleep-onset-insomnia
• Tarım ve Orman Bakanlığı GKGM (2026). Takviye Edici Gıdalar Kısıtlı Maddeler Listesi, son güncelleme 21.9.2026, melatonin satırı. https://www.tarimorman.gov.tr/GKGM/Belgeler/DB_Gida_Yem_Mevzuat/Takviye_Edici_Gidalar_Kisitli_Maddeler_Listesi-21.09.2026.pdf
• TİTCK (2026). Cozymel 3 mg tablet kısa ürün bilgisi, onay 15.5.2026. https://titck.gov.tr/storage/Archive/2026/kubKtAttachments/tykubtemiz_15_05_2026.pdf
• TİTCK (2026). Melogen ve Insovef 1 mg/ml oral çözelti kısa ürün bilgisi. https://titck.gov.tr/storage/Archive/2026/kubKtAttachments/Ekek5KBtemiz_31_07_2026.pdf
• Metindeki mevzuat ve kılavuz dayanakları: Danıştay kararı gereği, 9.6.2023 güncellemesi.