Ana içeriğe geç
DopaLive
Başla
10 dk okuma

Okuma ve Not Alma

Yazar: Alperen Demirdöğer

Açık kitap ve not alan kalem

Bir sayfayı okudun, sona geldin ve ne okuduğunu hatırlamıyorsun. Gözlerin satırları takip etti, aklın başka bir yerdeydi. Ya da bir saatlik konu anlatım videosunu iki saatte bitirdin, defterin dolu, ama ertesi gün sorulara geçince hiçbir şey hatırlamıyorsun.

Okuduklarını hemen unutmak ve video bittiğinde konuyu da bitirdiğini düşünmek, öğrencilerin sık anlattığı iki deneyim. İkisinde de bilgi gözünün önünden geçiyor, ama öğrenmen için gereken işlemden geçmiyor. Bu bölümde, okurken ve not alırken bilgiyi nasıl işleyip aklında tutabileceğine bakacağız.

Okurken ne oluyor?

Göz okuyor, zihin geziniyor

Gözlerin satırları takip ederken düşüncelerin başka yere kayabiliyor. Sayfanın sonuna geldiğinde de okuduğundan hiçbir şey hatırlamıyorsun. Beynin boşta kaldığında çalışan varsayılan durum ağı, DEHB'de bir işle uğraşırken tam olarak devreden çıkmıyor. Bu yüzden dikkat zaman zaman kopuyor. Ayrıntıları öğrenen beyin bölümünde bulabilirsin.

Yalnızca okumaya devam edersen dikkatin koptuğunu fark etmiyorsun. Bu yüzden DEHB'li öğrencinin okurken bilgiyi işlemesini sağlayan bir şey yapması gerekiyor.

Karmaşık beceri daha çok etkileniyor

2026 tarihli bir meta-analizde dikkatsizlik ile akademik başarı arasındaki ilişki hareketlilikten iki kat güçlüydü. Okuduğunu anlama, yazılı anlatım ve matematik problemi çözme gibi karmaşık beceriler, kelime çözme, yazım ve dört işlem gibi basit becerilerden daha fazla etkileniyordu. Okuduğunu anlamak için bir cümleyi çözerken önceki cümleleri de aklında tutman gerekiyor. Bu da çalışma belleğini zorluyor.

İlaç hızı artırıyor, anlamayı otomatik artırmıyor

Metilfenidat okuma hızını orta düzeyde artırdı, ama okuma doğruluğunu değiştirmedi. İlaç, okumaya başlamayı ve devam etmeyi kolaylaştırıyor; nasıl okuduğuna ise ayrıca bakman gerekiyor. Okuma hala yavaş ve hatalıysa, harfler ve heceler karışıyorsa bu ayrı bir okuma güçlüğüne işaret edebilir. Bu durumda değerlendirme iste. DEHB'li çocuklarda okuma müdahaleleri büyük etki gösteriyor.

Aktif okuma

Önce göz gezdir

Okumaya başlamadan önce 5 ile 15 dakika ayırıp bölümde neler olduğuna bak:

  • Başlıkları ve alt başlıkları oku.
  • Bölümün başındaki kazanımlara ve sonundaki özete bak.
  • Kalın yazılmış terimleri, tabloları ve şekilleri incele.
  • Bölüm sonu sorularına göz at.

Böylece yeni bir bilgiyle karşılaştığında konunun neresine ait olduğunu daha kolay anlarsın.

SQ3R

Başlıklara baktıktan sonra doğrudan okumaya geçme; önce neyi öğrenmek istediğini soruya çevir. Bu yöntem, sorularını okumaya ve tekrara bağlayan beş adımdan oluşuyor:

  • Göz gezdir. Yukarıdaki sırayla bölümün genelini incele.
  • Soru sor. Her başlığı bir soruya çevir. Hücre bölünmesi başlığı, hücre neden ve nasıl bölünür sorusu olur.
  • Oku. Hazırladığın soruların cevaplarını arayarak, 15 ile 30 dakikalık sürelerle oku.
  • Kaydet. Kitabı kapat ve cevabı kendi cümlelerinle yaz.
  • Gözden geçir ve anlat. Bölüm bitince soruları yeniden sor ve kitaba bakmadan cevapla.

Bu yöntemi güçlü kılan dördüncü ve beşinci adımlar. Kitabı kapatıp kendi cümlelerinle yazarken bilgiyi hatırlamaya çalışıyorsun. Bu alıştırma, yeniden okumaktan belirgin biçimde daha kalıcı öğrenme sağlıyor. Çalışma teknikleri bölümü bu kanıtı ayrıntılı anlatıyor.

Altını çizmek

Altını çizmek ve fosforlu kalemle işaretlemek en yaygın yöntemler arasında ve öğrenme tekniklerini sıralayan büyük derlemede düşük fayda sınıfında yer aldı. İşaretlemek okurken bir şey yaptığını hissettiriyor, ama bilgiyi işlemeni sağlamıyor. İşaretleyeceksen az işaretle, sonra işaretlediğin her yer için bir soru yaz.

Okuma blokları

Ayraçlı açık defterin sayfalarında devam eden renkli çizgi

Yarım kalana dönmek

  • 15 ile 45 dakikalık sürelerle oku. Okumayı kısa oturumlara böl ve dikkatin en tazeyken yap.
  • Sessiz bir ortam seç. Konuşma ve sözlü müzikten en çok etkilenen işlerden biri okumak. 65 çalışmalık bir analizde anlaşılır konuşma ve sözlü müzik okumayı en çok bozan seslerdi. Sözlü müzik okuduğunu anlamayı da bozdu.
  • Sayfa sonunda tek cümle. Her sayfanın ya da paragrafın sonunda dur ve kendine bu sayfanın tek cümlelik özetini söyle. Söyleyemiyorsan zihnin gezinmiş demektir, geri dön.
  • Ayakta ya da yürüyerek. Sessiz kıpırdanma DEHB'li çocuklarda daha iyi çalışma belleği performansıyla birlikte görüldü. Ayakta okumak bazı öğrencilerde dikkati uzatıyor.

Derste ve videoda not almak

Elle mi klavyeyle mi?

Elle yazınca daha çok mu öğreniyorsun, yoksa klavyeyle daha çok not tutmak mı işe yarıyor? Araştırmalarda elle not almanın başarıya küçük bir katkı sağladığı, klavyeyle ise çok daha fazla not tutulabildiği görüldü. Ama bu karşılaştırmanın sınırları var.

2014'te yayımlanan bir çalışma dizüstü bilgisayarla not alan öğrencilerin kavramsal sorularda elle not alanlardan kötü olduğunu ve bunun nedeninin dersi kelimesi kelimesine yazma eğilimi olduğunu ileri sürdü. Bu bulgu yaygın biçimde paylaşıldı. Ancak çalışma aynı yöntemle tekrarlandığında sınav performansında fark bulunmadı. Benzer sekiz çalışmayı birleştiren küçük bir meta-analizde de fark çıkmadı.

2024 tarihli bir meta-analiz daha dengeli bir tablo çiziyor. Elle not alıp gözden geçirmek küçük bir başarı avantajı sağladı, etki büyüklüğü 0,25. Klavyeyle yazanlar ise çok daha fazla not tutabildi; etki büyüklüğü 0,92. Bu analizde lise öğrencileriyle veya DEHB'li öğrencilerle yapılmış bir çalışma yok.

Seçimini yaparken asıl dikkat edeceğin şey, duyduğunu kelimesi kelimesine yazmamak ve tuttuğun nota sonra dönmek. Hangi yöntemi seçersen seç, bunu koru. Bilgisayarda not alıyorsan internet bağlantısını kapat; böylece not alırken başka sekmelere geçmezsin.

Seçici not

Her söyleneni yazmaya çalışırsan dersi dinleyemezsin. Not alırken şunlara odaklan:

  • Ana fikirler ve tanımlar.
  • Öğretmenin tekrar ettiği ya da tahtaya yazdığı noktalar.
  • Örnekler.
  • Kavramlar arasındaki ilişkiler, neden ve sonuç.

Kendi kısaltma sözlüğünü oluştur ve defterin ilk sayfasına yaz. Her derse tarih ve konu başlığıyla başla.

Not alma bir beceri olarak öğretilebiliyor

DEHB'li ergenlere not alma öğretilen bir çalışmada öğrenciler derste verilen işe çok daha uzun süre odaklandı ve günlük ödevlerinde daha çok doğru yaptı. Not kalitesinin dokuz göstergesinin yedisi iyileşti, ama küçük sınav puanları değişmedi. Bu, eski tarihli tek bir çalışma; yine de sonucu anlamlı.

Not tutmakla o notu öğrenmek ayrı adımlar. Not almak ders boyunca dikkatini sürdürmeni sağlıyor. Kalıcı öğrenme içinse sonradan o notlara dönmen ve bakmadan hatırlamaya çalışman gerekiyor.

Cornell yöntemi

Cornell yönteminde sayfayı üçe bölerek, derste tuttuğun notun yanına sonradan kendine soracağın sorular için de yer açıyorsun:

  • Sağdaki geniş alan. Derste aldığın notlar.
  • Soldaki dar sütun. Dersten sonra, notlarına bakarak yazdığın sorular ve anahtar kelimeler.
  • Alttaki şerit. Sayfanın iki üç cümlelik özeti, kendi cümlelerinle.

Çalışırken sağ tarafı kapat, sol sütundaki soruları kendine sor ve cevapla. Böylece not defterini kendini test etmek için de kullanabilirsin. Zihin haritası çıkarmak, ana başlıkları listelemek veya slaytların üzerine not almak da seçenekler arasında. Tek bir doğru yöntem yok; ancak soru sorarak ve cevabı hatırlamaya çalışarak kullandığın yöntemler en çok işe yarayanlar.

Konu anlatım videoları

Türkiye'de özellikle sınav hazırlığında konu anlatım videoları dersin yerini alıyor. Videoyu da ders gibi takip edip not al; Cornell yöntemini veya kendi not alma biçimini kullanabilirsin. Her bölüm sonunda videoyu durdurup az önce anlatılanı kendi cümlenle söyle ya da yaz.

Video bittiğinde konuyla ilgili sorulara geç. Öğrencilerin deneyimlerine dayanan bir öneri, en az beş soru çözmeden konuyu bitirmiş saymamak. Videoyu izlemek çalışmanın başlangıcı; asıl çalışma video bittikten sonra başlıyor.

Notu bilgiye çevirmek

24 saat içinde gözden geçir

Çalışmanı beş adımda sürdürebilirsin: dersten önce konuya göz gezdir, derse katılıp not al, 24 saat içinde notlarını incele, haftada birkaç kez 30 ile 50 dakika odaklanarak çalış ve ne öğrendiğini kontrol et. Unutma ilk günlerde daha hızlı olduğu için notlarına ilk kez aynı gün ya da ertesi gün dön.

24 saat içinde yapılacak gözden geçirme kısa olabilir.

  • Notlarındaki boşlukları doldur.
  • Cornell sütununa soruları yaz.
  • Sayfanın altına özeti yaz.
  • Anlamadığın bir nokta varsa bir sonraki derste soracağın soruyu işaretle.

Sonra aralıklı tekrar

İlk tekrarın ardından, birkaç gün ve birkaç hafta arayla aynı konuyu notlarına bakmadan hatırlamaya çalış. Tekrarı zamana yaymak aynı tekrarı bir güne yığmaya göre kalıcılığı belirgin artırıyor. Zaman ve plan bölümü bu tekrarları takvime yerleştirmeyi anlatıyor.

Sonuç

DEHB'li öğrenci için yalnızca okumak ve yazmak yetmiyor. Gözlerin metni takip ederken zihnin başka yerdeyse bilgi hiç işlenmiyor. Okumadan önce göz gezdir, başlıkları soruya çevir, kısa bloklarla oku ve kitabı kapatıp kendi cümlenle yaz. Derste seçici not al, kelimesi kelimesine yazmaktan kaçın ve Cornell gibi soru içeren bir biçim kullan. Video izlerken de aynı şekilde çalış: durdur ve anlatılanı hatırlamaya çalış. Notlarını 24 saat içinde gözden geçir, ardından belli aralıklarla kendini test et.

Sık Sorulan Sorular

Okuduğumu anlamak neden daha çok zorluyor?

Bir cümleyi okurken önceki cümleleri de aklında tutman gerekiyor. Okuduğunu anlamayı zorlaştıran yüklerden biri bu. 2026 tarihli kapsamlı bir meta-analizde dikkat sorunları basit becerilerden çok karmaşık becerileri etkiledi. Okuduğunu anlama, yazılı anlatım ve problem çözme; kelime çözme ve dört işlemden daha fazla etkileniyordu.

Okuduğumu hemen unutuyorum, neden?

Çoğu zaman bilgi hiç işlenmediği için: gözlerin satırı takip ederken zihnin başka yerde olabiliyor. Her sayfanın sonunda durup tek cümlelik özet söyleyerek ve bölüm sonunda kitabı kapatıp yazarak dikkatin nerede koptuğunu fark edebilirsin.

Elle mi not almalıyım bilgisayarla mı?

Elle not alıp sonradan incelemenin küçük bir avantajı var. Klavyeyle yazarken ise daha fazla not tutabiliyorsun. Hangisini seçersen seç, kelimesi kelimesine yazma ve notu sonra gözden geçir. Bilgisayarda internet bağlantısını kapat.

Fosforlu kalemle işaretlemek işe yarıyor mu?

Büyük derlemede düşük fayda sınıfında yer aldı. İşaretlemek yerine her önemli yer için bir soru yaz ve sonra kitaba bakmadan cevapla.

Konu anlatım videosu izlemek çalışmak sayılır mı?

Tek başına sayılmaz. Video bir ders, çalışma video bittikten sonra başlıyor. Not al, bölüm sonlarında durdurup anlatılanı kendi cümlenle söyle ve video bitince konu testinden soru çöz.

Kaynaklar

Paylaş

DopaLive uzmanlık hizmeti, tıbbi teşhis, tedavi veya psikoterapi yerine geçmez. Koçluk ve psikolojik danışmanlık, günlük hayatta daha uygulanabilir adımlar kurmaya yardımcı olur. Tıbbi veya psikolojik bir rahatsızlıkta yetkili sağlık profesyoneline başvurulmalıdır.

Önceki

Çalışma Teknikleri, Kanıt Sırasıyla

Sonraki

Odak ve Çalışma Ortamı

Sana uygun desteği birlikte netleştirelim

Birkaç kısa soruyla ihtiyacını paylaş ve sana uygun destek türünü gör.

Yolculuğuna başla