Çalışma Teknikleri, Kanıt Sırasıyla

Yazar: Alperen Demirdöğer

Masanda renkli kalemler var. Konuyu kitaptan okuyorsun, önemli yerlerin altını çiziyorsun, sonra bir daha okuyorsun. Ertesi gün aynı konuyu videodan izliyorsun. Bir hafta sonra denemede soru tanıdık geliyor ama nasıl çözeceğini hatırlamıyorsun.

Bir konunun tanıdık gelmesi, onu hatırlayabildiğin anlamına gelmiyor. Yeniden okudukça metne alışıyorsun. Sınavda ise bilgiye bakmadan ulaşman gerekiyor. Bu bölümde, en çok işe yarayan üç tekniği dikkat sürene göre ayarlayıp çalışmana nasıl katacağını bulacaksın.

Kanıt sıralaması

Çalışma yöntemini seçerken ne kadar uğraştırdığının yanında, öğrenmene ne kadar katkı sağladığına da bakmak gerekiyor. On çalışma tekniğinin karşılaştırıldığı kapsamlı bir değerlendirmede kendini test etmek ve tekrarları zamana yaymak en üstte; yeniden okumak, altını çizmek ve özet çıkarmak en alttaydı. Sınıf ortamında küçük sınavlar başarıyı orta düzeyde artırıyor. Bilgiyi hatırlamaya çalıştığın tekrarları farklı günlere yaymak da aynı sayıda tekrarı tek seferde yapmaktan belirgin biçimde daha kalıcı öğrenme sağlıyor. DEHB'li öğrenciler kendini test etmekten akranları kadar yararlanıyor ama bu yöntemi daha az seçiyor.

2013 tarihli kapsamlı bir derlemede, uzman değerlendirmesine göre on öğrenme tekniği üç gruba ayrıldı:

• Yüksek fayda. Kendini test etmek, tekrarları zamana yaymak.
• Orta fayda. Neden sorusu sorarak ayrıntılı sorgulama, kendine açıklama, farklı konuları karıştırarak çalışmak.
• Düşük fayda. Özetlemek, altını çizmek, anahtar kelime ezber teknikleri, metni zihinde canlandırmak, yeniden okumak.

En sık kullanılan yöntemlerin bir kısmı en alt sırada. Bunların da bir değeri var, ancak tek başlarına yeterli olmuyorlar. Alıştığın yöntemin yanına daha etkili bir adım ekleyebilirsin.

Bu derlemede DEHB'li öğrenciler ayrıca değerlendirilmedi. Aşağıda her yöntemin DEHB'li öğrencilerde araştırılıp araştırılmadığını da bulacaksın.

Birinci teknik, kendini test etmek

Neden işe yarıyor?

Bir bilgiyi okumakla, kitaba bakmadan hatırlamak farklı işler. Okurken ne kadarını öğrendiğini anlayamayabilirsin. Kitabı kapatıp anlatmaya çalıştığında ise bilgiyi zihninde bulmak için çaba harcarsın. Bu çaba, bilginin hafızandaki izini güçlendirir. Bunu yapmak için en iyi zaman, biraz unutmaya başladığın zamandır. Zorlanarak hatırlamak, hiç zorlanmadan yeniden okumaktan daha kalıcı öğrenme sağlar.

Sınıf ortamında yapılan küçük sınavlar öğrenci başarısını orta düzeyde artırıyor, etki büyüklüğü 0,50. Düzeltici geri bildirim verildiğinde ve test tekrarlandığında etki artıyor.

DEHB'li öğrencide ne biliyoruz?

Kendini test etme etkisi DEHB'de yalnız üniversite öğrencilerinde çalışıldı. Bu çalışmalarda şu sonuçlar bulundu:

• Kelime listesi ve tanım öğrenmede DEHB'li öğrenciler kendini test etmekten akranları kadar yararlandı.
• Düz yazı metinlerinde bir çalışma DEHB grubunda test etme avantajı bulamadı.
• 2023 tarihli bir çalışmada fayda iki grupta eşitti, ama ilaçsız DEHB'li öğrenciler ilk öğrenmede daha düşük performans gösterdi ve bilgiyi sonradan hatırlamaya çalışmak bu farkı tek başına kapatmadı.

Yani kendini test etmek senin için de en güçlü araç, ama ilk okumanın da iyi olması gerekiyor. İlk okumayı aktif hale getirmek okuma ve not bölümünün konusu.

Çalışırken nasıl kullanabilirsin?

• Kapat ve anlat. Bir alt başlığı okuduktan sonra kitabı kapat. Hatırladıklarını boş bir kağıda yazabilir ya da yüksek sesle kendine anlatabilirsin. Ardından kitabı açıp eksiklerini kırmızıyla tamamla; böylece neyin aklında kaldığını görebilirsin.
• Beş soru kuralı. Bir konuyu bitirmiş saymadan önce o konudan en az beş soru çöz.
• Soru kartlarını kullan. Bir yüzünde soru, diğer yüzünde cevap olan kartlar hazırla. Anki gibi aralıklı tekrar uygulamaları da bu kartları bilgiyi unutmak üzere olduğun güne göre önüne getiriyor.
• Yanlışlarını topla. Denemede yanlış yaptığın ve boş bıraktığın soruları bir deftere yaz. Bir hafta sonra cevaplara bakmadan yeniden çöz.
• Birine anlat. Kardeşine, arkadaşına veya karşında biri varmış gibi boş bir sandalyeye anlat. Açıklayamadığın yerler, henüz öğrenmediğin yerleri gösterir.

İkinci teknik, tekrarları zamana yaymak

Neden işe yarıyor?

Aynı konuyu bir oturumda beş saat çalışmak yerine beş güne yaymak daha kalıcı öğrenme sağlıyor. Bu tekrarları bilgiyi hatırlamaya çalışarak yaptığında da aynı sayıda tekrarı tek seferde yapmaya göre belirgin bir avantaj var; etki büyüklüğü 0,74. Aralıkların giderek açılmasının sabit aralıklara üstünlüğü ise gösterilemedi.

Bunun iki nedeni var. Yeni bir çalışma oturumuna başladığında bilgiyi biraz unutmuş oluyorsun; hatırlamak için harcadığın çaba hafızadaki izini güçlendiriyor. İki oturum arasında uyumak da öğrendiklerinin kalıcı hale gelmesini sağlıyor. Uykunun bu süreçteki rolünü uyku, beden ve öğrenme bölümünde bulabilirsin.

DEHB'li öğrencide ne biliyoruz?

Tekrarları zamana yaymanın DEHB'li çocuk ya da ergenlerde doğrudan test edildiği bir insan çalışması bulunamadı. Genel kanıt çok güçlü ve DEHB'de işe yaramaması için bir neden yok. Kısa ve sık oturumların bir avantajı da dikkat sürene uzun ve seyrek oturumlardan daha iyi uyması.

Çalışırken nasıl kullanabilirsin?

• Aynı konuya dört kez dön. Öğrendiğin gün, ertesi gün, bir hafta sonra ve bir ay sonra tekrar et. Her tekrar kısa olabilir; 10 ile 15 dakika yeterli. Önce kendini test et, sonra eksiklerine bak.
• Tekrar gününü takvime yaz. Çalışma belleği zaten dolu; bir de tekrar aralıklarını aklında tutmaya çalışma. Bu takibi takvime ya da kart uygulamasına bırak.
• Konu kampında tekrara da yer aç. Yaz tatilinde konu kamplarıyla çalışan pek çok YKS adayı var. Böyle çalışıyorsan aynı gün hem yeni konu öğren hem de eski konulara dön. Her gün bir yeni konu ve iki eski konu planla.

Üçüncü teknik, karıştırarak çalışmak

Neden işe yarıyor?

Aynı tip soruyu arka arkaya çözmeye bloklu çalışma, farklı tipleri karıştırmaya serpiştirme deniyor. Serpiştirme genel olarak orta düzeyde fayda sağlıyor, etki büyüklüğü 0,42. Matematikte etki küçük ama anlamlı, 0,34. Kelime öğrenmede ise bloklu çalışma daha iyi.

Yedinci sınıf matematik derslerinde yapılan randomize bir çalışmada karıştırılmış alıştırma yapan öğrenciler bir ay sonraki testte yüzde 62, aynı soruları bloklu çözenler yüzde 38 başarı gösterdi. Sınavda karşına hangi soru tipinin çıkacağını önceden bilmiyorsun. Karışık sorular çözmek, işlemlere başlamadan önce hangi yöntemi kullanacağını seçmeyi öğretiyor.

DEHB'li öğrencide ne biliyoruz?

Serpiştirmenin DEHB'li öğrencilerde test edildiği bir çalışma bulunamadı. Ancak karışık çalışmak daha zor geliyor ve ilerlemiyormuşsun gibi hissettirebiliyor. Bu his, DEHB'li bir öğrencinin çalışmayı daha çabuk bırakmasına yol açabilir. Öte yandan uzun süre aynı konuya odaklanmakta zorlanıyorsan konular arasında geçiş yapmak sıkılmayı azaltıyor.

Çalışırken nasıl kullanabilirsin?

• Önce blok, sonra karışık. Yeni bir konuyu ilk öğrenirken aynı tipten birkaç soruyla başla. Yöntemi oturtunca karışık sorulara geç.
• Denemeler de karışık çalışmadır. TYT ve AYT denemelerinde farklı konulardan sorularla karşılaşıyorsun. Deneme çözerken bu tekniği de uygulamış oluyorsun.
• Kelime ve tanımlarda aynı listede kal. Bu tür öğrenmede bloklu çalışma daha iyi olduğu için yabancı dil kelimesi ve tanım öğrenirken aynı listeyi blok halinde çalış.

Düşük etkili yöntemleri nasıl kullanmalı?

Altını çiziyor veya özet çıkarıyorsan, bu alışkanlığın yanına kendini test etmeyi ekleyebilirsin; ikisi de tek başına yetmiyor. Çalışmayı son geceye bırakmak, notlara bir daha dönmemek, yalnızca yeniden okumak veya tek bir araçla yetinmek öğrenmeyi zorlaştırıyor. Kitabın sonundaki soruları atlamak, konuyu yüzeysel geçmek, sinirlenince bırakmak ve her zaman tek başına çalışmak da sık karşılaşılan sorunlar arasında. Alıştığın çalışma biçimine şu adımları ekleyebilirsin:

• Altını çizdiysen soruya çevir. Çizdiğin her cümleyi kenara bir soru olarak yaz. Tekrarda cümleye değil soruya bak.
• Özeti kitabı kapatıp yaz. Böylece özet çıkarırken neyi hatırladığını da kontrol etmiş olursun.
• Video izlediysen durdur ve çöz. Konu anlatımında örnek soru geldiğinde videoyu durdur, kendin çöz, sonra devam et.

Bir saatlik oturum

Dikkati geri getirmek

Bir saatlik çalışmayı planlamak için aşağıdaki düzen iyi bir başlangıç:

• Hedef, 1 ile 2 dakika. Bu sürenin sonunda neyi bitireceğini bir kağıda yaz. Hedefin somut olsun: türev kurallarıyla ilgili 15 soru çözmek gibi.
• Odaklı çalışma, 30 ile 50 dakika. Kendini test etmekle başla. Sonra eksiklerini kapat.
• Ödül, 10 ile 15 dakika. Hareket, atıştırmalık, müzik. Telefon ödülse zamanlayıcı kur.
• Gözden geçirme, 5 dakika. Ne öğrendiğini ve nerede takıldığını yaz. Bir sonraki çalışmana başlarken bakmak üzere kısa bir not bırak.

Daha kısa süre odaklanabiliyorsan çalışma sürelerini kısalt. Öğrenci deneyimlerinde işe yaradığı anlatılan bir başlangıç, tek bir derse uzun süre yüklenmek yerine günde 20 ile 30 dakikalık iki üç kısa oturum yapmak. Molalarla ilgili araştırmaları odak ve ortam bölümünde bulabilirsin.

Sınava hazırlanırken yedi adım

Önce hangi konuyu yeniden öğrenmen, hangisini tekrar etmen gerektiğini belirle. Ardından bu yedi adımla çalışma planını kurabilirsin:

• İlk gözden geçirme. Sınav konularının listesini çıkar.
• Trafik ışığı. Her konuyu işaretle. Kırmızı yeniden öğren, sarı gözden geçir, yeşil biliyorum.
• Plan. Sınav tarihinden geriye doğru giderek çalışma zamanlarını belirle. Kırmızı işaretlediğin konularla başla.
• Materyal hazırla. Kart, soru listesi, boş şema.
• Hatırlamayı dene. Hazırladığın sorularla kendini test et.
• Yeniden hatırlamayı dene. Birkaç gün sonra aynı testi tekrar çöz.
• Son test. Sınavdan önce bir deneme ya da karışık soru seti.

Sonuç

Çalışmaya ayırdığın süre, ne kadar öğrendiğini tek başına göstermiyor. Yeniden okumak, altını çizmek ve video izlemek kolay geliyor, ancak öğrendiklerinin daha azı aklında kalıyor. Kendini test etmek, tekrarları günlere yaymak ve karışık soru çözmek daha zorlayıcı ama daha kalıcı. DEHB'li öğrenciler bu tekniklerden akranları kadar yararlanıyor; fark hangi yöntemi seçtiklerinde. Kısa sürelerle çalış, hedefini açıkça belirle, kitabı kapatıp kendini test et ve tekrar gününü takvime yaz.

Sık Sorulan Sorular

Altını çizerek çalışmak yanlış mı?

Altını çizmek tek başına yetersiz; araştırmadaki sıralamada düşük faydalı yöntemler arasında. Çizdiğin cümleleri soruya çevirip kendini o sorularla test edersen işe yarar hale gelir.

Kaç kez tekrar etmeliyim?

Sabit bir sayı yok, ama konuya dört kez dönmek iyi bir başlangıç: öğrendiğin gün, ertesi gün, bir hafta sonra ve bir ay sonra. Tekrarları zamana yaymak, hepsini tek seferde yapmaktan belirgin biçimde daha kalıcı öğrenme sağlıyor.

Konu anlatım videosu izlemek işe yarar mı?

İlk öğrenme için evet, tek başına hayır. Videoyu örnek sorularda durdurup kendin çözdüğünde ve sonra kitabı kapatıp anlattığında işe yarar.

Kendimi test etmek çok zor geliyor, bırakıyorum, ne yapmalıyım?

Hatırlamaya çalışırken zorlanman, bu alıştırmanın işe yaradığının işareti. Sürdürebilmek için küçük başla: bir alt başlığı çalış, kitabı kapatıp üç dakika hatırlamaya uğraş, sonra kontrol et. Süreyi zamanlayıcıyla sınırla. DEHB'li öğrencilerin önemli bir kısmı kendini hiç test etmiyor, oysa fayda aynı.

Kaynaklar

• Dunlosky J, Rawson KA, Marsh EJ, Nathan MJ, Willingham DT (2013). Improving students' learning with effective learning techniques. Psychological Science in the Public Interest 14, 4-58. https://doi.org/10.1177/1529100612453266
• Yang C, Luo L, Vadillo MA, Yu R, Shanks DR (2021). Testing (quizzing) boosts classroom learning, a systematic and meta-analytic review. Psychological Bulletin 147, 399-435. https://doi.org/10.1037/bul0000309
• Latimier A, Peyre H, Ramus F (2021). A meta-analytic review of the benefit of spacing out retrieval practice episodes on retention. Educational Psychology Review 33, 959-987. https://doi.org/10.1007/s10648-020-09572-8
• Minear ME, Coane JH, Cooney LH, Boland SC, Serrano JW (2023). Is practice good enough? Retrieval benefits students with ADHD but does not compensate for poor encoding in unmedicated students. Frontiers in Psychology 14, 1186566. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1186566
• Dudukovic NM, Gottshall JL, Cavanaugh PA, Moody CT (2015). Diminished testing benefits in young adults with attention-deficit hyperactivity disorder. Memory 23, 1264-1276. https://doi.org/10.1080/09658211.2014.977921
• Knouse LE, Anastopoulos AD, Dunlosky J (2012). Isolating metamemory deficits in the self-regulated learning of adults with ADHD. Journal of Attention Disorders 16, 650-660. https://doi.org/10.1177/1087054711417231
• Brunmair M, Richter T (2019). Similarity matters, a meta-analysis of interleaved learning and its moderators. Psychological Bulletin 145, 1029-1052. https://doi.org/10.1037/bul0000209
• Rohrer D, Dedrick RF, Hartwig MK, Cheung CN (2020). A randomized controlled trial of interleaved mathematics practice. Journal of Educational Psychology 112, 40-52. https://doi.org/10.1037/edu0000367
• Nascimben E (2026). Focus Forward, ADHD Skills Group, oturum 5 ve 11. Conestoga College Open Learning, CC BY-NC-SA 4.0. https://openlibrary-repo.ecampusontario.ca/jspui/bitstream/123456789/2587/1/Focus-Forward-ADHD-Skills-Group-1773842914.pdf
• ADDitude (2025). How to succeed in high school with ADHD, a teen's guide ve Leslie Josel'in çalışma sorunları listesi. https://www.additudemag.com/high-school-success-adhd-students-homework-studying/

Dolaylı atıf notu: Kelime listesi ve tanım öğrenmeye ilişkin Knouse ve arkadaşlarının 2016 ve 2020 çalışmalarına Minear ve arkadaşları (2023) üzerinden atıf yapılıyor.