Ana içeriğe geç
DopaLive
Başla
13 dk okuma

Tanı Nasıl Konur?

Yazar: Alperen Demirdöğer

Karşılıklı iki konuşma balonu

DEHB'den şüpheleniyorsanız hangi testi yaptıracağınızı araştırıyor olabilirsiniz. Tanının dayanağı ise bir test sonucu değil, yaşadıklarınızın ayrıntılı değerlendirilmesi. Kan tahlili, beyin taraması ya da bilgisayarda çözülen bir test tek başına DEHB'yi göstermiyor. Görüşmede ne yaşadığınız, bunun ne zaman başladığı ve hayatınızı nasıl etkilediği üzerinde duruluyor.

Bütün bunları konuşmak zaman alıyor. Yetişkin DEHB üzerine bir derleme de yalnız kontrol listesi doldurularak yapılan hızlı değerlendirmelerden kaçınılmasını öneriyor.

Buradaki ortak ilkeler tüm yaşlar için geçerli; değerlendirme süreci ise ağırlıklı olarak yetişkinler üzerinden anlatılıyor. Çocukta değerlendirmenin ayrıntıları ve okulun rolü için aile rehberindeki değerlendirmede ne olur bölümüne bakabilirsiniz.

İlk randevunuza hazırlanmak için aşağıdaki görüşme sorularına ve hazırlık listesine bakabilirsiniz. Ölçeklerin ne işe yaradığını ve sürenin neden kişiden kişiye değiştiğini de burada anlatıyoruz.

Türkiye'de tanıyı kim koyar?

Türkiye'de hasta tedavi etmek için tıp fakültesi diploması şart. Mevzuat tanı koyma yetkisini ilgili uzman hekime veriyor; belirli bir branş saymıyor. Uygulamada DEHB'nin tıbbi tanısını çocuk ve ergende çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanı, yetişkinde psikiyatri uzmanı koyuyor.

Klinik psikolog da psikolojik değerlendirmeyi yaparak bu sürece katılıyor. 1219 sayılı Kanun'un ek 13. maddesi ve 2014 tarihli yönetmeliğe göre klinik psikolog ölçme araçları, gözlem ve görüşmeyle psikolojik değerlendirme yapıyor, zeka, kişilik, gelişim ve nöropsikolojik testleri uyguluyor ve yorumluyor. DEHB, ICD-10'un F00-F99 aralığında yer alıyor (F90). Klinik psikolog bu aralıktaki durumlarda terapiyi uzman hekimin teşhisine ve yönlendirmesine bağlı olarak veriyor. Bu süreçte klinik psikolog değerlendirmeye önemli katkı sağlıyor; tıbbi tanıyı hekim koyuyor.

Bu düzen başka ülkelerden farklı. İngiltere kılavuzuna göre tanıyı, bu alanda eğitimli bir uzman psikiyatrist, çocuk doktoru ya da yeterli eğitimi olan başka bir sağlık profesyoneli koymalı. Yurt dışı kaynaklarda psikologun tanı koyduğunu okursanız, bu Türkiye için geçerli değil.

Değerlendirmede neler olur?

Görüşmede neler sorulur?

Görüşmede yalnız belirtileriniz konuşulmaz. Gelişiminiz, ruh sağlığı geçmişiniz, sosyal hayatınız ve sizi gözlemleyen kişilerin anlattıkları da değerlendirilir; ruhsal durum muayenesi yapılır. Tanı bu kapsamlı klinik ve psikososyal değerlendirmeye dayanmalı. İngiltere kılavuzuna göre yalnız ölçek ya da gözlem verisi yeterli değil. Avustralya kılavuzuna göre tıbbi öykü de alınmalı ve belirtilerin başka nedenleri olup olmadığı tıbbi değerlendirmeyle araştırılmalı.

Örneğin şu sorular üzerinde durulur:

  • Belirtileriniz neler, hangi durumlarda ortaya çıkıyor, ne zamandır var?
  • İlkokulda, ortaokulda nasıl bir öğrenciydiniz, öğretmenler ne derdi?
  • Bu belirtiler işinizi, okulunuzu, ilişkilerinizi, ev düzeninizi, para yönetiminizi nasıl etkiliyor?
  • Uyku düzeniniz, alkol ve madde kullanımınız, kullandığınız ilaçlar neler?
  • Ailede DEHB, kaygı, depresyon ya da başka bir ruhsal durum var mı?
  • Kaygı, depresyon, travma gibi başka bir durum bu tabloyu daha iyi açıklıyor mu?

Yakınlardan bilgi

Yetişkinler çocukluklarını hatırlamakta sık zorlanıyor ve belirtilerin hayatlarını nasıl etkilediğini her zaman göremiyor. Avrupa uzlaşısı bu yüzden anne baba ya da eş gibi bir yakından bilgi alınmasını, yakın yoksa okul raporlarına bakılmasını öneriyor.

Bir yakının anlattıkları neden önemli? Araştırmalarda, bilginin kimden alındığına göre değerlendirmenin sonucu değişiyor. Yalnız öz bildirime dayanan geriye dönük çocukluk tanısında toplum sıklığına göre düzeltilmiş pozitif öngörü değeri 0,27 çıktı. Çocuklukta DEHB'nin yetişkinliğe ne kadar taşındığını inceleyen 12 boylamsal örneklemde ise tahminler yüzde 4 ile 77 arasında değişti. Hem kişinin hem bir yakınının bildirimini alan ve bozulmaya bakan çalışmalar yüzde 40-50 kalıcılık buldu. Bu fark, değerlendirmenin neden yalnız hatırladıklarınıza dayanmadığını açıklıyor.

Öte yandan bazı araştırmalar, yetişkin hastanın kendisinin en iyi bilgi kaynağı olduğunu gösteriyor. Yakın bilgisi değerlendirmeyi güçlendiriyor ama yakını olmayan birinin tanı alamayacağı anlamına gelmiyor.

Ölçekler ne işe yarar?

Ölçekler, uzman değerlendirmesine gerek olup olmadığına dair yol gösteriyor. Tekrar doldurduğunuzda belirtilerinizin şiddetindeki değişimi izlemeye de yarıyor. Ancak tek başlarına tanı koymuyorlar.

  • ASRS v1.1. Dünya Sağlık Örgütü'nün 18 maddelik yetişkin DEHB öz bildirim ölçeği. Seçilmiş 6 maddelik tarama formu ilk çalışmada yüzde 68,7 duyarlılık ve yüzde 99,5 özgüllük gösterdi. Türkçe formu 579 üniversite öğrencisinde güvenilir bulundu (iç tutarlılık 0,88), ama klinik tanıyla karşılaştırılmadığı için Türkçe duyarlılık ve özgüllüğü bilinmiyor. DopaLive'daki ASRS testi bu ölçeği kullanıyor.
  • ASRS-5. DSM-5'e göre güncellenen 6 soruluk form. Genel nüfusta yüzde 91,4 duyarlılık ve yüzde 96,0 özgüllük gösterdi, ama DEHB değerlendirmesine başvuran hastalar ile birinci basamak kontrollerinden oluşan klinik örneklemde özgüllük yüzde 74,0'a düştü. Türkçe formu 68 DEHB'li ve 68 kontrolde 9/10 kesme puanında yüzde 85,2 duyarlılık ve yüzde 89,7 özgüllük verdi.
  • Wender Utah Derecelendirme Ölçeği. Çocukluk belirtilerini geriye dönük tarıyor. Türkçe formda 36 ve üstü puan DEHB'li yetişkinlerin yüzde 82,5'ini yakaladı, ama depresyon hastalarının yalnız yüzde 66'sını ve bipolar bozukluğu olanların yüzde 64,3'ünü doğru sınıfladı. Yani duygudurum sorunu olanlarda, DEHB olmadığı halde yüksek puan çıkabiliyor. DopaLive'da Wender Utah ölçeği de var.
  • Turgay Yetişkin DEHB Ölçeği. DSM-IV tabanlı Türkçe formu yüksek iç tutarlılık gösterdi (0,96), tanı doğruluğu verisi yayımlanmış özette yok.

Sonucunuz yüksekse, bunu bir uzmana başvurmak için gerekçe olarak kullanabilirsiniz. Düşük puan aldığınız halde ciddi şikayetleriniz varsa da bunları görüşmede anlatın; yine değerlendirmeye ihtiyaç duyabilirsiniz.

Yapılandırılmış görüşme, DIVA

DIVA-5, DSM-5'in 18 belirtisini hem yetişkinlik hem 5-12 yaş arası çocukluk için somut örneklerle soran, klinisyenin uyguladığı yarı yapılandırılmış bir görüşme. Uygulaması genelde bir ile bir buçuk saat sürüyor ve çocukluk bilgisinin mümkünse anne baba ya da yakınlardan da alınmasını öneriyor. DIVA yalnız DEHB belirtilerini soruyor, eş tanıları sormuyor, bu yüzden ayrıca genel psikiyatrik değerlendirme gerekiyor.

Yetişkin DEHB üzerine bir derleme, yapılandırılmış ya da yarı yapılandırılmış klinik görüşmeyi tanıda temel alınan yöntem olarak değerlendiriyor. Bu araçlar arasında en güçlü kanıt DIVA-5 için bulunuyor. Türkçede doğrulanmış sürüm DIVA-2.0. Bir DEHB polikliniğine yönlendirilen 158 DEHB'li ve 96 DEHB'si olmayan hastada iyi psikometrik özellikler gösterdi. DIVA Vakfı Türkçe DIVA-5 sunuyor, ama bu sürümün Türkçe geçerlik çalışmasına ulaşamadık.

Fiziksel muayene ve tetkikler

Avustralya kılavuzuna göre tıbbi tetkikler yalnız klinik bir gerekçe varsa yapılmalı; rutin kan tahlili önerilmiyor. Örneğin tiroid belirtileri, uyku apnesi şüphesi, görme ya da işitme sorunu varsa ilgili tetkik isteniyor. İlaç düşünülüyorsa tansiyon, nabız ve kalp öyküsü de değerlendirmenin parçası.

Tek bir test var mı?

Yok. Derecelendirme ölçekleri, nöropsikolojik testler ve beyin görüntüleme tek başına tanı koydurmuyor. EEG'deki teta-beta oranı dokuz çalışmalık meta-analizde güvenilir bir tanı ölçüsü çıkmadı. Çocuk ve ergenlerde 780 çalışmayı tarayan sistematik derleme, en az yüzde 80 duyarlılık ve özgüllüğü bağımsız iki çalışmada gösteren tek bir biyobelirteç bulamadı. Yetişkin DEHB üzerine bir derlemede de MR, SPECT, PET ve EEG'nin rutin değerlendirmede yer almaması gerektiği belirtiliyor.

Bilgisayarlı dikkat testleri için en güncel değerlendirme, İngiltere'nin 2024 kılavuzunda yer alıyor. QbTest yalnız 6-17 yaşta ve yalnız standart klinik değerlendirmeyle birlikte tanıya yardımcı bir seçenek olarak kullanılabiliyor. 18 yaş ve üstünde QbTest dahil hiçbir dijital test tanı için önerilmiyor, yalnız araştırmada kullanılması isteniyor. Size ücretli bir beyin haritası ya da dikkat testiyle DEHB tanısı vaat ediliyorsa bu kılavuzların hiçbiriyle uyumlu değil.

Bu araçlardan sonuç almış olsanız da klinisyenin görüşmede tanı ölçütlerini tek tek değerlendirmesi ve belgelemesi gerekiyor.

Kaç seans sürer?

Tanının kaç görüşmede netleşeceğine dair yetişkinler için kesin bir sayı veren kılavuz ya da çalışma bulamadık. Sürenin neden değiştiğini şu bilgiler açıklıyor:

  • İskoçya kılavuzuna göre güvenilir bir tanı, zamana yayılan değerlendirmeye ve üçüncü kişilerden alınan bilgiye dayanıyor. Bu süreç birden fazla randevu sürebiliyor.
  • DIVA görüşmesi tek başına bir ile bir buçuk saat sürüyor.
  • İngiltere'de DEHB şüphesiyle yönlendirilen 250 çocuk ve ergenle yapılan randomize çalışmada altı aylık izlemde ortalama yaklaşık 2,7 randevu ve iki buçuk saate yakın klinik süre kullanıldı. Altı ayın sonunda bilgisayarlı test raporu olmayan grubun yarısında, raporlu grubun dörtte birinde henüz tanı kararı verilmemişti.

Tanının ilk görüşmede netleşmemesi olağan; değerlendirme iki üç görüşmeye yayılabilir. Tek bir kısa muayenede hem tanı konup hem ilaç başlanması ise bu standartların gerisinde kalıyor. Daha önce tanı almış birinin kontrol muayenesi elbette başka.

İlk randevuya nasıl hazırlanmalı?

Saat, not, ev ve fincan kartlarıyla çevrili ortak yol

Kendine bakmak

Randevuya hazırlanırsanız, görüşme sırasında her şeyi hafızanızdan çıkarmak zorunda kalmazsınız. Uzman da belgelerinize bakabilir. Kılavuzların istediği bilgileri toplamak için şu listeyi kullanabilirsiniz:

  • Çocukluk belgeleri. İlkokul ve ortaokul karneleri, öğretmen yorumları, okul raporları. Hafızaya dayanan çocukluk bilgisi zayıf olduğu için en değerli kanıt bunlar.
  • Bir yakın. Mümkünse anne, baba ya da sizi çocukluğunuzdan tanıyan biri görüşmeye katılsın ya da telefonla ulaşılabilir olsun.
  • Somut örnekler. “Dikkatim dağınık” derken son aylarda ne yaşadığınızı yazın: Ayda kaç kez fatura gecikti, kaç işi yarım bıraktınız, işte hangi uyarıları aldınız? DSM-5 belirtilerin en az altı aydır sürmesini istediği için son birkaç haftanın notları tek başına yetmiyor, aylara ve yıllara yayılan örnekler daha işe yarıyor.
  • Eğitim ve iş hikayesi. Okul değiştirmeler, bırakılan bölümler, sık iş değiştirme, performans görüşmeleri.
  • İlişkiler. Tekrar eden çatışmalar, unutulan sözler, ani kararlar.
  • Aile öyküsü. Ailede DEHB, kaygı, depresyon, bipolar bozukluk, madde kullanımı.
  • Sağlık bilgileri. Kullandığınız tüm ilaçlar ve takviyeler, daha önce denediğiniz ruhsal ilaçların adı, dozu, etkisi ve yan etkisi, uyku düzeniniz, alkol ve madde kullanımınız.
  • Tarama sonucu. ASRS gibi bir ölçeği önceden doldurduysanız sonucu götürün, ama tanı gibi sunmayın.

Tanıdan sonra ne olur?

Değerlendirmenin sonunda, DEHB olup olmadığının yanında hangi belirtileri ne şiddette yaşadığınızı, eşlik eden başka bir durum bulunup bulunmadığını ve tedaviye nereden başlanacağını da öğrenmelisiniz. Avrupa uzlaşısına göre tedaviden önce tüm eş tanılar belirlenmeli ve hangi sırayla ele alınacakları sizinle birlikte kararlaştırılmalı.

Tanı, yıllardır neden zorlandığınıza bir açıklama getiriyor. Bu sonucu kabullenmek de reddetmek de zaman alabilir.

Değerlendirmenin sonunda DEHB olmadığı da söylenebilir. Bu durumda belirtilerinizin neyle açıklandığı önemli: Kaygıdan, uykudan ya da başka bir durumdan geliyorsa tedavi ona yönelecek. Değerlendirmenin eksik kaldığını düşünüyorsanız ikinci görüş istemek hakkınız. Hangi işaretlerin eksik bir süreci gösterdiğini hekim seçimi bölümünde anlattık.

Uzmanlar için ne önemli?

  • Eşikler. 17 yaş ve üstünde dikkatsizlik ya da hareketlilik-dürtüsellik listesinden en az beş belirti, en az altı ay, 12 yaştan önce birkaç belirti, en az iki ortam, açık bozulma. DSM-5-TR bunları değiştirmedi.
  • Ölçek tanı değil. ASRS-5 klinik başvuru örnekleminde özgüllüğü yüzde 74,0. Türkçe WURS depresyon ve bipolar bozuklukta yaklaşık üçte bir yanlış pozitif veriyor. Türkçe ASRS v1.1'in klinik tanıya karşı doğruluk verisi yok.
  • Yapılandırılmış görüşme. Türkçede doğrulanmış seçenek DIVA-2.0. DIVA eş tanıları sormuyor, ayrı bir psikiyatrik tarama gerekiyor.
  • Dijital testler. İngiltere'nin 2024 kılavuzunda yetişkinlerde hiçbir dijital test tanı için önerilmiyor.
  • Atıf güncelliği. NICE NG87'nin son içerik güncellemesi Eylül 2019, 2025'te yalnız QbTest kılavuzuna bağlantı eklendi. ABD'de APSARD'ın yetişkin DEHB kılavuzu Ekim 2026 itibarıyla henüz yayımlanmadı, bu yüzden APSARD 2024 diye bir kılavuza atıf yapılamaz.
  • Koç ve psikolojik danışmanlar. Danışanın değerlendirmeye götüreceği belgeleri toplamasına ve somut örnekleri yazmasına yardım edin. Tanı imasında bulunmayın.

Sonuç

DEHB tanısı bir testin sonucu değil, dikkatli bir görüşmenin sonucu. Görüşmede bugün yaşadığınız belirtiler, bunların çocuklukta başlayıp başlamadığı, birden fazla ortamda görülüp görülmediği ve başka bir durumla açıklanıp açıklanamayacağı değerlendiriliyor. Ölçekler taramaya ve izleme yarıyor, bilgisayar testleri ve beyin görüntüleme tanı koydurmuyor. Yetişkinde en güçlü araç yarı yapılandırılmış görüşme. Değerlendirmenin birden fazla görüşmeye yayılması olağan. Görüşmeye karnelerinizi, bir yakınınızı ve aylara yayılan somut örneklerinizi götürmeniz, bu değerlendirmeye yapabileceğiniz en büyük katkı.

Sık Sorulan Sorular

DEHB testi nasıl yapılır, kan tahlili ya da beyin taraması gerekir mi?

DEHB'yi gösteren bir kan tahlili, beyin taraması ya da bilgisayar testi yok. Tanı bir psikiyatri uzmanının görüşmesiyle, ölçütlerin tek tek değerlendirilmesiyle konuyor. Tahlil ancak tiroid sorunu gibi başka bir nedenden şüphelenilirse isteniyor.

Psikolog DEHB tanısı koyabilir mi?

Türkiye'de koyamaz. Klinik psikolog testleri uygulayıp yorumlayarak değerlendirmeye önemli katkı sunuyor ve terapi veriyor, ama DEHB gibi F kodlu durumlarda uzman hekimin teşhisine ve yönlendirmesine bağlı çalışıyor. Tıbbi tanıyı yetişkinde psikiyatri uzmanı, çocukta çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanı koyuyor.

Tek seansta tanı konabilir mi?

Konabilir ama olağan değil. Yetişkin için seans sayısı veren bir kılavuz yok. DIVA görüşmesi tek başına bir ile bir buçuk saat sürüyor. Çocuklarla yapılan bir çalışmada altı ayda ortalama 2,7 randevu kullanıldı ve buna rağmen çocukların önemli bir kısmında karar henüz verilmemişti. Kısa tek bir muayenede hem tanı konup hem ilaç başlanıyorsa ikinci görüş düşünülebilir.

Yetişkinde en güçlü araç yarı yapılandırılmış klinik görüşme. Bunlardan DIVA-5 tek başına bir ile bir buçuk saat sürüyor ve Türkçede doğrulanmış sürümü DIVA-2.0.

Çocukluğumu hatırlamıyorum, annem babam da yok. Tanı alabilir miyim?

Alabilirsiniz. Yakın bilgisi değerlendirmeyi güçlendiriyor ama şart değil, bazı araştırmalar yetişkinin kendisinin iyi bir bilgi kaynağı olduğunu gösteriyor. Bu durumda karneler, okul belgeleri ya da sizi gençliğinizden tanıyan biri daha da değerli hale geliyor.

Bulabildiğiniz karneler ve yakınlarınızın anlattıkları, yalnız hafızanıza dayanarak vereceğiniz bilgiyi tamamlar ve değerlendirmeyi güçlendirir.

Yurt dışındaki online değerlendirmeler güvenilir mi?

Değerlendirmenin nerede yapıldığından çok nasıl yapıldığına bakın. Çocukluk öyküsü sorulmuyor, eş tanılara bakılmıyor ve karar yalnız bir ölçek puanına dayanıyorsa süreç eksik. Türkiye'de reçeteyi de burada bir hekimin yazması gerekiyor.

Kaynaklar

Metinden taşınan atıf ayrıntıları

  • NICE NG87, öneri 1.3.2.

Anlatım kaynakları ve gönderilere ilişkin notlar

  • DopaLive'ın kurucusu Alperen Demirdöğer altı ayrı uzmandan aynı tanıyı aldığını, her seferinde belki de sadece şımarığım diye düşündüğünü ve kabullenmesinin 15 yıl sürdüğünü anlatıyor.

Paylaş

DopaLive uzmanlık hizmeti, tıbbi teşhis, tedavi veya psikoterapi yerine geçmez. Koçluk ve psikolojik danışmanlık, günlük hayatta daha uygulanabilir adımlar kurmaya yardımcı olur. Tıbbi veya psikolojik bir rahatsızlıkta yetkili sağlık profesyoneline başvurulmalıdır.

Önceki

DEHB mi, Başka Bir Şey mi?

Sonraki

Kime Gidilir?

Sana uygun desteği birlikte netleştirelim

Birkaç kısa soruyla ihtiyacını paylaş ve sana uygun destek türünü gör.

Yolculuğuna başla