DEHB ve İş Hayatı: Süper Güçlerden Stratejilere Kapsamlı Rehber

Özet: DEHB iş hayatında sadece zorluklarla değil, aynı zamanda yaratıcılık, merak, hiperfokus, empati ve yüksek enerji gibi güçlü yönlerle de ilişkilidir. Doğru stratejiler ve uygun destekle, iş yerindeki zorlayıcı alanları yönetirken bu güçlü yönleri kariyerinizde avantaja çevirebilirsiniz.

İş hayatı söz konusu olduğunda, Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) çoğu zaman olumsuz bir çerçevede ele alınıyor. Ancak araştırmalar, tablonun bundan çok daha karmaşık olduğunu gösteriyor.

İş yerinde sürekli akıntıya karşı yüzdüğünüzü hissediyor olabilirsiniz. Kaçırılan son teslim tarihleri, dağınık öncelikler ve iletişim aksaklıkları arasında bir yandan da “Neden herkes kadar verimli olamıyorum?” diye düşünüyor olabilirsiniz. Bu zorluklar DEHB'li yetişkinler için yaygın olabilir, ama hikâye burada bitmez.

DEHB, çoğu zaman iş hayatında çok değerli görülen bazı güçlü yönlerle birlikte gelir. Simone Biles, Emma Watson, Bill Gates, Richard Branson, Adam Levine ve hatta muhtemelen Albert Einstein ile Leonardo Da Vinci gibi isimler buna sık verilen örnekler arasında. Uzmanlar, nüfusun %20'sinin nöroçeşitli olduğunu tahmin ediyor. Bu yazıda, DEHB'nin iş yerindeki güçlü yanlarını, kariyer başarısı için kullanılabilecek pratik stratejileri ve özellikle zorlayıcı olabilen geri bildirim süreçlerini ele alacağız.

DEHB'nin iş yerindeki süper güçleri nelerdir?

DEHB; hızlı problem çözme, merak ve değişen koşullara uyum sağlama gibi iş hayatında değerli olabilecek özelliklerle ilişkilendirilebilir. Her DEHB'li kişi aynı deneyimi yaşamaz, ancak bazı güçlü yönler birçok kişide ortak şekilde öne çıkar.

Gelişmiş yaratıcılık ve problem çözme

Araştırmalar, yaratıcılık ile DEHB arasında; özellikle de bir probleme birden fazla çözüm üretme becerisi olan ıraksak düşünme açısından bir bağlantı olabileceğini gösteriyor. Fikirleri sıralamak ve düzenlemek bazen daha fazla destek gerektirse de, beyin fırtınası aşamasında DEHB'li zihinler çok güçlü olabilir.

Merak

DEHB'li çalışanların doğal merakı çoğu zaman dikkat çeker. DEHB'li beyinlerde motivasyon, öğrenme ve dikkatle ilişkili dopamin düzeylerinin kronik olarak düşük olabildiği düşünülür. Bu yüzden yeni ya da ilginç bir şeyle karşılaşınca, konuya hızla dalma ve derinlemesine araştırma isteği çok güçlü olabilir.

Kısacası: Yeni ve ilgi çekici bir problem verildiğinde, DEHB'li biri kısa sürede o alanın en bilgili kişisine dönüşebilir.

Hiperfokus

Hiperfokus: Uzun süre boyunca bir göreve yoğun biçimde dalabilme hâlidir. Bunun bazı dezavantajları olabilir; örneğin çevrede olan biteni kaçırmak ya da zamanın nasıl geçtiğini fark etmemek gibi.

Öte yandan, ilgi duyduğunuz bir projede bu özellik büyük bir avantaja dönüşebilir. Bazen bir işi herkesten daha hızlı ve kaliteden ödün vermeden bitirmenizi sağlayabilir. Metindeki kişisel örnekte olduğu gibi, 15 sayfalık ödevleri 2-3 gün içinde tamamlamak ve buna rağmen yüksek not almak, bu yoğun odaklanmanın nasıl çalışabildiğini gösteriyor.

Şefkat ve empati

DEHB'li birçok kişi büyürken yoğun olumsuz geri bildirim alır. Bir araştırma, DEHB'li çocukların akranlarına göre 20.000 daha fazla olumsuz yorum aldığını buldu. Bu deneyim zorlayıcıdır, ama bazen güçlü bir empati kapasitesi de geliştirebilir.

DEHB'li kişiler çoğu zaman duyguları daha yoğun yaşadıklarını anlatır. Bu da başkalarının ne hissettiğini fark etme, adaletsizliğe karşı hassas olma ve destekleyici ilişkiler kurma açısından önemli bir güç olabilir.

İnsan odaklı olmak

Yaratıcılık, duygusal hassasiyet ve farklı düşünme biçimleri bir araya geldiğinde, DEHB'li birçok kişi insan ilişkilerinde güçlü olabilir. İletişim her zaman kolay olmayabilir, ama bağ kurma becerisi çoğu zaman yüksektir.

Bu özellikler şu alanlarda avantaj sağlayabilir:

Müşteri ilişkileri: İnsanların ihtiyacını hızlı fark etme
İnsan kaynakları: Empati ve ilişki yönetimi
Sosyal hizmet: Duygusal hassasiyet ve destek sunma
Satış: Enerji, bağlantı kurma ve ikna gücü

Daha yüksek enerji

Yetişkin DEHB'lilerin bir kısmı, özellikle hiperaktif tip özellikler gösterenler, çok yüksek enerji düzeylerinden faydalanabilir. Uzun süre oturmayı gerektiren işler daha zorlayıcı olabilir.

Buna karşılık, hareketli ve tempolu işlerde bu enerji önemli bir avantaja dönüşebilir. Özellikle sürekli aksiyon gerektiren roller, DEHB'li bazı kişiler için daha doğal bir uyum sağlayabilir.

Risk toleransı

Araştırmalar, DEHB'li kişilerin risk almaya daha istekli olabileceğini gösteriyor. Bu da yine dopaminle ilişkilendiriliyor. Yüksek baskı altındaki durumlar bazen odağı keskinleştirebilir, hızlı karar almayı kolaylaştırabilir ve anlık düşünmeyi destekleyebilir.

Bu yüzden: Kriz anlarında hızlı tepki vermek gereken roller, bazı DEHB'li kişiler için şaşırtıcı derecede uygun olabilir.

DEHB'li kişileri işe almanın faydaları nelerdir?

Nöroçeşitli bireyler projelere ve ekiplere farklı düşünme biçimleri getirir. Bu; alışılmadık çözümler, yaratıcı bakış açıları ve standart kalıpların dışına çıkabilen fikirler anlamına gelebilir.

Araştırmalar, daha çeşitli iş yerlerine sahip şirketlerin şu avantajlara sahip olabileceğini gösteriyor:

Kârlılık: %28'e kadar daha yüksek gelir elde etme potansiyeli
Net gelir: Net gelirlerini ikiye katlama potansiyeli
Ekonomik kâr marjı: Akranlarına göre %30'a kadar daha yüksek ekonomik kar marjı
Tüketici erişimi: Engelli bireyleri kapsayan ürün ve hizmetlere öncelik veren daha geniş bir tüketici tabanına hitap etme

Elbette DEHB sadece güçlü yönlerden ibaret değil. İş yerinde zorlandığınız alanlar da olabilir. Ancak doğru destek verildiğinde, DEHB'li çalışanların katkısı hem ekipler hem de şirketler için çok değerli olabilir.

İş yerinde başarı için hangi pratik stratejiler işe yarar?

Güçlü yönlerinizi bilmek önemli, ama günlük iş akışında bunları kullanabilmek için pratik sistemlere de ihtiyacınız var. Özellikle zaman yönetimi, önceliklendirme ve görev başlatma becerileri, iş hayatında fark yaratabilir.

Zaman yönetimi

DEHB'li birçok yetişkin için zamanı yönetmek, suyu avuçta tutmaya çalışmak gibi gelebilir. “Zamanın nasıl geçtiğini anlamadım” ya da “Bunun bu kadar süreceğini tahmin etmemiştim” gibi cümleler size tanıdık gelebilir. Bu durum çoğu zaman çaba eksikliğinden değil, DEHB'nin zaman algısını etkilemesinden kaynaklanır.

Zaman körlüğüyle başa çıkmak için şu stratejileri deneyebilirsiniz:

Zamanı görselleştirin: Randevu ve toplantıları planlarken hazırlık ve yol süresini de ekleyin. Örneğin saat 14:00'te bir toplantı varsa, 13:30'da önceki işi toparlamak, 13:45'te materyalleri hazırlamak ve 13:55'te toplantı alanına geçmek için ayrı alarmlar kurabilirsiniz.
Ara son tarihler oluşturun: Büyük projeleri daha küçük parçalara bölün. Örneğin bir raporun son teslim tarihi Pazar ise, Salı gününe kadar planlamayı, Perşembe gününe kadar ilk taslağı, Pazar gününe kadar düzenlemeleri bitirmeyi hedefleyebilirsiniz.
Görev tamamlamayı ödüllendirin: Küçük ödüller motivasyonu artırabilir. Bir çıkartma tablosu ya da Habitica gibi oyunlaştırılmış bir görev uygulaması işinizi kolaylaştırabilir.

Önceliklendirme

Her şey aynı anda önemli görünüyorsa, nereden başlayacağınızı bilmek zorlaşabilir. Bu bunalma hissi çoğu zaman kişisel bir eksiklik değil, yürütücü işlevlerde yaşanan zorlanmanın bir sonucudur.

Önceliklendirme becerinizi güçlendirmek için şunları deneyebilirsiniz:

Bir önceliklendirme sistemi kullanın: Görevleri aciliyet ve önem, çaba ve değer ya da etki ve maliyet gibi ölçütlerle değerlendirebilirsiniz.
Eşli karşılaştırma yapın: Görevleri tek tek birbirleriyle karşılaştırmak, hangisinin önce gelmesi gerektiğini daha net gösterebilir.
Hesap verebilirlik ortağı bulun: Önceliklerinizi başka biriyle konuşmak netlik ve destek sağlayabilir.
Birlikte çalışmayı deneyin: Birçok DEHB'li kişi için başka biriyle aynı anda çalışmak, görevde kalmayı kolaylaştırır.

Görev başlatma

Göreve başlamak bazen bir kayayı yokuş yukarı itmek gibi hissettirebilir. DEHB'de bu ilk hareket özellikle zor olabilir. Sorun tembellik değil, başlatma eşiğinin yüksek olmasıdır.

Görev başlatmayı kolaylaştırmak için şu teknikleri deneyebilirsiniz:

Hareketle başlayın: En sevdiğiniz şarkıyla 1 dakika dans etmek kulağa saçma gelebilir, ama fiziksel aktivite, kahkaha ve müzik motivasyonu artırabilir.
Göreve enerji katın: Zamanlayıcı kurup işi oyuna çevirmek, görevi daha ilgi çekici hâle getirebilir.
İlk adımı küçültün: Tüm projeye değil, sadece ilk adıma odaklanın. Sonra o adımı da daha küçük parçalara bölün.
İlerlemeyi ödüllendirin: Her küçük adım sonrası kendinize kısa bir ödül vermek devam etmeyi kolaylaştırabilir.

Geri bildirim ve iletişim neden bu kadar zor olabilir?

İletişim iş hayatının merkezinde yer alır. Ancak DEHB; bir şeyleri hatırlamayı, düşünceleri toparlamayı ve dürtüleri düzenlemeyi zorlaştırabildiği için, hem konuşma hem de dinleme tarafında ekstra yük yaratabilir.

Bu sizin hatanız değil. Yine de bu alanı güçlendirmek, hem üretkenliğiniz hem de iş ilişkileriniz için büyük fark yaratabilir.

Geri bildirimi zorlaştıran şey nedir?

Birçok DEHB'li kişi eleştiriye karşı daha duyarlı olabilir. Bunun bir açıklaması olarak sık konuşulan kavramlardan biri Reddedilme Duyarlılığı Disforisi (RSD). RSD yaşayan kişilerde, beynin duygusal alarm sistemi çok hızlı devreye girebilir ve savaş, kaç ya da don tepkisi baskın hâle gelebilir.

Yapıcı geri bildirimin faydalı olduğunu bilseniz bile, duygusal tepkiyi düzenlemek yine de zor olabilir. Bunun birkaç nedeni vardır:

Tehdit algısı: Beyin eleştiriyi bir tehdit gibi yorumladığında savaş ya da kaç tepkisi tetiklenebilir.
Yoğun duygusal tepki: Kan dolaşımına salınan hormonlar duyguların hızla yükselmesine neden olabilir.
Dışlanma korkusu: Geri bildirim, sadece performansla ilgili olsa bile, ilişkisel bir reddedilme gibi hissedilebilir.
İki yönlü zorlanma: Bu hassasiyet sadece geri bildirim almayı değil, başkalarına geri bildirim vermeyi de zorlaştırabilir.

Geri bildirim herkes için zor olabilir. Ancak sağlıklı şekilde ele alındığında, hem profesyonel gelişim hem de kişisel büyüme için güçlü bir fırsata dönüşebilir.

Geri bildirimle başa çıkmanın yolları nelerdir?

Geri bildirim süreçlerini daha yönetilebilir hâle getirmek için şu yaklaşımlar işe yarayabilir:

Profesyonel hedefler belirleyin: Hedefler; şirket, ekip ve kişisel beklentiler arasında daha güçlü bir uyum kurmanıza yardımcı olabilir.
Meraklı olun ve soru sorun: “Nasıl?”, “Ne?”, “Nerede?” ve “Ne zaman?” gibi sorularla geri bildirimi netleştirin.
Duygularınızı işlemek için zaman tanıyın: İlk tepkiniz öfke ya da savunma ise, yanıt vermeden önce kısa bir duraklama yaratın.
Geri bildirimi kişisel saldırı olarak yorumlamamaya çalışın: İyi geri bildirim kim olduğunuzdan çok, davranışlarınız ve sonuçlarınızla ilgilidir.
Kabul edin ve yeniden ifade edin: Duyduğunuz şeyi kendi sözlerinizle tekrar etmek, yanlış anlamaları azaltır.

Zor geri bildirimde duruşunuzu nasıl koruyabilirsiniz?

Yanlış ya da haksız gelen eleştiriler özellikle zorlayıcı olabilir. Böyle anlarda sakin kalmak için şu iletişim teknikleri yardımcı olabilir:

Kırık plak yanıtı: Sakin bir şekilde ana noktanızı, anlaşılana kadar tekrar edin.
Empatik yoğunlaştırma: Kibar kalırken, mesajınızı giderek daha net ve kararlı biçimde ifade edin.
Duyarlı dinleme: “Ama” yerine “ve” kullanarak önce karşı tarafın görüşünü kabul edin, sonra kendi bakış açınızı ekleyin.

Kariyer başarısına giden yolda nasıl destek alabilirsiniz?

Bu becerileri geliştirmek zaman ve pratik ister. İlerleme her zaman doğrusal olmayabilir. Önemli olan, küçük adımları da gerçek ilerleme olarak görebilmenizdir.

Düzenli olarak durup nelerin işe yaradığını fark etmek, küçük kazanımlarınızı kutlamak ve aksiliklerden ders çıkarmak bu sürecin önemli parçalarıdır. Ne kadar küçük görünürse görünsün, ileriye attığınız her adım değerlidir.

Ayrıca bu süreçte yalnız değilsiniz. DEHB'li diğer profesyonellerle bağlantı kurmak ya da bir DEHB koçu ile çalışmak faydalı olabilir. Bir DopaLive DEHB koçu, RSD'yi tetikleme eğiliminde olan insanları, ortamları ve durumları fark etmenize yardımcı olabilir. Zihniniz hızla olumsuz bir döngüye girdiğinde, hem o anda hem de sonrasında geri bildirimle başa çıkmanız için size stratejiler sunabilir.

Son söz: Deneyim paylaşımı güçlendiricidir. Bu temel becerileri geliştirmeye odaklandığınızda, sadece iş hayatında ayakta kalmakla kalmaz; aynı zamanda kariyerinizde daha sağlam, daha bilinçli ve daha sürdürülebilir bir şekilde ilerleyebilirsiniz.

Kaynaklar

Lorenz, T., Beer, C., Pütz, J., & Heinitz, K. (2016). Is career success predicted by positive attitudes? A study on autism and Asperger syndrome in the workplace. Frontiers in Psychology, 7, 1877. (neurodiversity workplace context)
Austin, R. D., & Pisano, G. P. (2017). Neurodiversity as a competitive advantage. Harvard Business Review, 95(3), 96–103.
Deloitte (2019). The diversity and inclusion revolution: Eight powerful truths. Deloitte Review, Issue 22.