Şunu Değil Bunu - Planlama Versiyonu

Özet: DEHB ile yaşarken her şeyi aynı düzeyde planlamaya çalışmak, zamanınızı ve dikkatinizi hızla tüketebilir. Asıl farkı yaratan şey, neyi planlamaya değer gördüğünüzü ve neyi fazla düşünmeden başlatmanız gerektiğini ayırt etmektir.

Hayat birçok farklı konuda planlama gerektirir. DEHB'niz olduğunda bu ihtiyaç daha da görünür hale gelebilir. Binlerce olasılığın olduğu bir dünyada etkili planlama, başarı için güçlü bir araç olabilir. Ancak kendiliğindenliğin ve esnekliğin ne zaman devreye girmesi gerektiğini bilmek de en az bunun kadar önemlidir.

Bazı şeyler gerçekten çok fazla planlama zamanı istemez. Bazı konularda ise ayrıntıları netleştirmeniz, sonradan yaşayacağınız stresi ciddi biçimde azaltabilir. Zamanınız hem değerli hem de sınırlı. Bu rehber, DEHB'li yetişkinlerin sınırlı dikkatlerini planlamaya ne kadar ayırmalarının gerçekten işe yaradığını ayırt etmelerine yardımcı olmak için hazırlandı.

Bu yazıda, ekstra planlama zamanının işe yaradığı durumları ve boşa gidebildiği alanları birlikte ele alacağız.

Şunu planla

Bazı alanlarda önceden plan yapmak, gün içinde karar yükünü azaltır ve yürütmeyi kolaylaştırır.

• Haftalık yemek planı: Akşam 6'da işten çıktığınızda ne pişireceğinizi biliyor olmak büyük rahatlık sağlar. Böylece internette bir saat boyunca ne yapacağınıza bakmanız gerekmez. Ayrıca evde kasıtlı seçenekler bulundurmanıza ve dışarıdan sipariş verme maliyetini azaltmanıza da yardımcı olabilir.
• Aile ve sosyal zaman: “Bu hafta zaman bulurum” deyip haftaların geçtiği oluyorsa, bunu akışa bırakmak yerine takvime koymanız daha iyi olabilir. Tek başınıza karar veremeseniz bile konuşmayı şimdi başlatabilirsiniz. Eşinizle, çocuklarınızla, ebeveynlerinizle ya da arkadaşlarınızla bu hafta için net bir zaman belirlemek, sürekli yeniden ayarlama yükünü azaltabilir.
• Sabah rutininiz: Bazen beyniniz güne yavaş başlayabilir. Uyandığınız anda yapmanız gereken her şeyi hatırlamaya çalışmak çok fazla dikkat, hatırlama ve odak gerektirir. Hazır bir sabah rutini, sabah beyninize biraz alan açar ve enerjinizi günün geri kalanına saklamanıza yardımcı olabilir.
• Seyahat: Yanınıza almanız gerekenleri ve nerede kalacağınızı son ana bırakmamak işinizi kolaylaştırır. Özellikle unutursanız kolayca yerine koyamayacağınız şeyler için bir seyahat kontrol listesi hazırlayabilirsiniz. Gitmeniz gereken yerleri ve oraya nasıl ulaşacağınızı kabaca netleştirmeniz yeterlidir; geri kalan kısım daha esnek olabilir.

Şunu değil

Bazı konularda fazla plan yapmak, ilerlemeyi desteklemek yerine geciktirebilir.

• “Mükemmel” organizasyon çözümü: Mükemmel sistemi bulma isteği çok tanıdık gelebilir. Ama asıl önemli olan, sistemin kusursuz değil işlevsel olmasıdır. Daha sonra iyileştirme yapabilirsiniz; önce bugün işinizi görecek bir şeyle başlamak çoğu zaman daha faydalıdır.
• E-posta yanıtları: E-posta yanıtlamak bazen duygusal olarak zorlayıcı olabilir. Ne söylemek istediğinizi dikkatle düşünmek faydalıdır, ama bunun bir noktadan sonra “ya şöyle olursa” döngüsüne dönüşmesi mümkündür. Basit ve net bir yanıt, çoğu zaman uzun uzun planlanmış “mükemmel” yanıttan daha işlevseldir.
• Hayaller: Hayal kurmak ve zihninizi serbest bırakmak değerlidir, ama bunun da bir zamanı vardır. Çalışma saatlerinde mutfağınızı nasıl yenilemek istediğinizi düşünmek ya da 8 ay daha bütçenizde olmayan seçenekleri araştırmak, bazen sadece verimli erteleme haline gelir. Böyle durumlarda kendinize şu soruyu sorabilirsiniz: “Şu an üzerinde düşündüğüm şeyin acil bir değeri var mı?”
• Eğlence seçenekleri: Çarşamba günü saat 18:00'de biraz televizyon izlemek isteyip, 19:15 olduğunda hâlâ ne izleyeceğinize karar verememiş olabilirsiniz. Günümüzde eğlence seçenekleri neredeyse sonsuz. Tüm seçenekleri tartmaya çalışmak, keyif yerine karar yorgunluğu yaratabilir.

Eğlence tarafında özellikle şu iki durumda fazla planlamaya kaymak kolaydır:

• Hangi filmi izleyeceğiniz: Beğenmezseniz değiştirebileceğinizi bilerek bir seçim yapın. Tüm seçenekleri uzun uzun tartmamak, size o değerli dinlenme zamanını geri kazandırabilir.
• Hangi kitabı okuyacağınız: Bir kitabı da bırakabilirsiniz. İncelemeler kişiden kişiye değişir; bir kitabı sevip sevmeyeceğinizi gerçekten anlamanın en net yolu, ona başlamaktır.

Çok fazla zamanınızı planlamaya harcadığınızı nasıl anlarsınız?

Aşırı planlama bazen üretkenlik gibi görünebilir. Ama bazı işaretler, aslında ilerlemek yerine oyalanıyor olabileceğinizi gösterir.

• Sürekli revize ediyorsanız: Planlarınızı tekrar tekrar düzenliyor, ayarlıyor ya da sıfırdan başlıyorsanız, burada mükemmeliyetçilik devrede olabilir.
• Başlamayı geciktiriyorsanız: O kadar uzun plan yapıyorsanız ki asıl işe başlayamıyor ve bu yüzden son tarihleri kaçırıyorsanız, bu “verimli erteleme” olabilir.
• Gereksiz ayrıntılara giriyorsanız: Yürütmeye başlamak için şart olmayan, daha sonra da eklenebilecek çok ayrıntılı parçalar planın içini dolduruyorsa, planınız aşırı büyümüş olabilir.
• Plan sizi bunaltıyorsa: Yapmanız gerekenleri düşündükçe bunalmaya başlıyor ve yeni planınıza baktığınızda kaygı hissediyorsanız, planı yeniden daha yaklaşılabilir hale getirmeniz gerekebilir.
• Planlama işin en eğlenceli kısmı haline geldiyse: Bu durumda planlamaya fazla zaman ayırma ihtimaliniz artar.
• Kendiniz bile sorguluyorsanız: “Ben buna fazla mı zaman harcıyorum?” diye düşünmeye başladıysanız, bu genelde dikkate değer bir işarettir.

Planlamayı sınırlandırmak için 3 ipucu

Amaç, plansız kalmak değil; planlamayı işlevsel bir çerçevede tutmaktır. Aşağıdaki yöntemler, planlamanın kontrolden çıkmasını önlemeye yardımcı olabilir.

1. Planlama için belirli bir süre koyun

Planlama açık uçlu kaldığında, kolayca tüm zamanı kaplayabilir. Bu yüzden baştan bir sınır koymak işe yarar.

• Gününüzü planlıyorsanız: 20 dakikalık bir zamanlayıcı deneyin.
• Haftanızı planlıyorsanız: 1 saatlik bir zamanlayıcı daha uygun olabilir.
• Süresi belirsiz bir şeyi planlıyorsanız: Ne kadar zaman geçtiğini görmek için Pomodoro zamanlayıcısı kullanabilirsiniz. 25 dakika iyi bir başlangıç olabilir.

2. Sadece başlangıç adımlarını planlayın

Her şeyi en baştan sonuna kadar planlamaya çalışmak yerine, önce ilk birkaç adımı netleştirmek daha sürdürülebilir olabilir. Bir seferde yalnızca 3-4 adım planlayıp sonra uygulamaya geçmek, ilerlemeyi daha görünür hale getirir.

Bunu akılda tutmak için şu metaforu kullanabilirsiniz:

• İskelet: Önce planın mutlak gerekli parçalarını kurun. Örneğin bir sunum hazırlıyorsanız, başlık slaydından önce ana yapıyı düşünün.
• Kas: Sonra temel fikirlere biraz içerik ekleyin. Ayrıntıya boğulmadan, mesajı taşıyan 3-4 ana noktayı belirleyin.
• Eklemler: Ardından parçaları birbirine bağlayan geçişleri ve akışı ekleyin.
• Cilt: En son kozmetik düzenlemelere geçin. Renkler, küçük düzenlemeler ve son rötuşlar bu aşamada gelsin.

3. İkinci bir görüş alın

Bazen tek başınıza plan yaparken bir ayrıntıya gereğinden fazla takıldığınızı fark etmek zor olabilir. Böyle durumlarda bir arkadaşınızdan sizinle oturmasını isteyebilirsiniz. Planlama sürecini yüksek sesle anlatırken, fazla ayrıntıya sapmaya başladığınız noktaları size göstermesi faydalı olabilir.

Sonuç

Yetersiz hazırlanmakla aşırı hazırlanmak arasındaki dengeyi kurmak kolay değildir. Bu rehber, planlamanın nerede işe yaradığını ve nerede sizi yavaşlattığını fark etmenize yardımcı olabilir. Ancak önemli olmayan konularda neden aşırı planlama yaptığınızı ve önemli alanlarda neden yetersiz planlama yaşadığınızı anlamak için bazen dışarıdan destek de gerekebilir.

Bu noktada bir DEHB koçu ile çalışmak faydalı olabilir. DopaLive'daki çevrimiçi DEHB koçları, mükemmeliyetçilik, erteleme ya da başka temel engellerle başa çıkmanız için size uygun teknikler geliştirmenize yardımcı olabilir. Amaç, zamanı daha çok planlamaya harcamak değil; zamanınızı ve üretkenliğinizi daha bilinçli yönetebilmenizdir.