Ana içeriğe geç
DopaLive
Başla
8 dk okuma

Değerlendirmede Ne Olur?

Yazar: Alperen Demirdöğer

Karşılıklı iki konuşma balonu

“DEHB testi nasıl yapılır?” Randevuya hazırlanırken ailelerin aklına çoğu zaman önce bu soru geliyor. Oysa değerlendirmede anlaşılmaya çalışılan, çocuğun neden zorlandığı. Bu yüzden “Dikkati dağınık” demek yerine “Ödeve başladıktan beş dakika sonra kalkıyor” diye anlatmanız daha yararlı.

Randevuya hazırlanırken evdeki gözlemlerinizi ve okuldan gelen bilgileri bir araya getirebilirsiniz. Görüşmede bunların nasıl kullanılacağına geçmeden önce, ailelerin sıkça karıştırdığı bir noktayı açıklayalım: Türkiye'de tanıyı kim koyuyor, testleri kim uyguluyor?

Tanıyı kim koyar?

Türkiye'de DEHB'nin tıbbi tanısını çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanı, halk arasında çocuk psikiyatristi, koyar. Metilfenidat ürünlerinin prospektüsleri de tedavinin çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanı gözetiminde yapılması gerektiğini yazıyor.

Psikoloğun bu değerlendirmedeki görevi farklı. 1219 sayılı Kanun'un ek 13. maddesine ve 2014 tarihli yönetmeliğe göre klinik psikolog nesnel ölçüm araçları, gözlem ve görüşmeyle psikolojik değerlendirme yapar, ama DEHB'nin de yer aldığı ICD-10 F kodlu durumlarda ilgili uzman tabibin teşhisine ve yönlendirmesine bağlı olarak terapi ve destek verir. Yani psikolog test uygular ve yorumlar, tanıyı hekim koyar.

Bu nedenle ilk olarak çocuk psikiyatristine başvurun. Aylarca oyun terapisi alıp sonuç göremeyen anneler forumlarda en çok bunu yazıyor. Psikolog test yapıp sonucu paylaşmıyorsa isteyin, çocuğunuzun test sonuçları size ait.

Randevuya ne götürmeli?

Evde gördüklerinizi, okuldan gelen bilgileri ve aklınızdaki soruları aynı görüşmede anlatacaksınız. Şu bilgi ve belgeleri hazırlamanız değerlendirmeyi kolaylaştırır:

  • Gelişim ve doğum öyküsü. Doğum haftası, ilk yürüme ve konuşma yaşı, uyku ve yeme düzeni, geçirilmiş hastalıklar.
  • Okul belgeleri. Karneler, varsa öğretmen notu ya da okulun gözlem formu. Uzman, sınıfta neler olduğunu öğretmenin kendi gözlemlerinden öğrenmek ister. MEB'in RAM belgeleri tanıda sınıf öğretmeninin bilgisini önemli sayıyor.
  • Somut gözlemler. “Dikkati dağınık” gibi genel ifadeler yerine gözlediğiniz davranışı yazın: “Ödeve oturduktan beş dakika sonra kalkıyor”, “Üç adımlı yönergenin ikincisini unutuyor”, “Sırada bekleyemeyince vuruyor.” Ne zaman başladığını, hangi ortamlarda ve ne sıklıkta olduğunu da not edin.
  • Aile öyküsü. Anne, baba ve kardeşlerde dikkat, öğrenme, kaygı ya da depresyon öyküsü. Kalıtsallık yüzde 74, uzman bunu soracak.
  • Kullanılan ilaç ve takviyeler. Bitkisel ürünler dahil.
  • Kendi sorularınız. Görüşmede unutmamak için sorularınızı önceden yazın.

Hastane randevusunu MHRS üzerinden alabilirsiniz. 18 yaş altındaki çocuğunuzu kendi hesabınızdaki Yetkili Olduklarım bölümüne eklemeniz gerekiyor. Devlet hastanesinde alınan muayene katılım payının tutarlarını tanı yolu bölümünde bulabilirsiniz.

Odada ne oluyor?

DEHB testi diye bir şey yok. İlaç prospektüsleri bile tek bir tanı testi bulunmadığını yazıyor. Tanı, çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanının anne babayla ve çocukla görüşmesine, öğretmenden gelen bilgiye, ölçeklere ve benzer görünen durumların dışlanmasına dayanıyor. MOXO gibi bilgisayar testleri ve zeka testleri destekleyici, tanı koydurucu değil.

Görüşme, ölçek ve dışlama

Tanı DSM-5 ölçütlerine göre konuyor. Dokuz belirtiden en az altısının bulunması gerekiyor. Belirtiler 12 yaşından önce başlamış, en az altı aydır sürüyor, en az iki ortamda görülüyor ve günlük hayatı bozuyor olmalı. Değerlendirmede klinik gözlem, psikiyatrik değerlendirme, öğretmen ve ebeveynden alınan ölçekler ve gerektiğinde nöropsikolojik testler birlikte kullanılıyor, diğer tıbbi ve psikiyatrik durumlar dışlanıyor.

Bir üniversite hastanesinin çocuk psikiyatrisi kliniğinde yürütülen tez çalışmasında şu araçlar kullanılmış: Hasta ve aileyle psikiyatrik görüşme, DSM-5'e dayalı yarı yapılandırılmış görüşme (K-SADS-PL, Türkçe adıyla ÇDŞG-ŞY), Conners anne baba ve öğretmen ölçekleri, MOXO dikkat testi, ayrı bir günde WISC zeka testi. Rutin poliklinikte bu araçların hepsi kullanılmayabilir. Ancak temel yaklaşım aynıdır: Tek bir araca dayanmak yerine birden fazla kaynaktan bilgi toplanır.

Benzer belirtiler kaygı, depresyon ya da travmadan da kaynaklanabilir, önce bunlar dışlanmalı. Tek bir anne baba ya da öğretmen raporuyla ve kısa bir muayeneyle konan tanıya karşı dikkatli olun.

Ölçekler ne işe yarar?

Conners ölçekleri anne babanın ve öğretmenin belirtileri puanladığı formlar. Davranış ölçekleri ve nöropsikolojik testler tek başına tanı koydurmaz; zorluğun düzeyini anlamaya ve zaman içindeki değişimi izlemeye yardımcı olur. Tanıyı kesinleştiren bir laboratuvar ya da özgün tanı testi yok. Öğretmen ve okul psikolojik danışmanından alınan bilgiler çok değerli. Türkiye'de Conners'ın faktör yapısını inceleyen bir çalışma, ölçeğin öğretmen ve anne baba değerlendirmesi olarak iki küme oluşturduğunu, klinik yararının ileri araştırma gerektirdiğini bildiriyor.

MOXO ve bilgisayar testleri

MOXO altı yaşından itibaren uygulanan, 6 ile 12 yaş formunda yaklaşık 15 dakika süren bilgisayar destekli bir dikkat testi. Tek başına tanı koydurmaz; klinik değerlendirmeyi destekler. Sonuç o anki ruh hali, açlık ve yorgunluktan etkileniyor. Forumlarda bir baba kızının ekrandaki figürden korktuğu için testi yapamadığını ve açıklama alamadığını yazmış. MOXO'nun tek başına tanı koyabildiğini söyleyen ya da test sonucunu doğrudan tanı olarak sunan merkezlere şüpheyle yaklaşın.

Zeka testi

WISC gibi zeka testleri, benzer durumları birbirinden ayırmak ve çocuğun hangi alanlarda nasıl öğrendiğini anlamak için yapılıyor; DEHB tanısı koymak için kullanılmıyor. Zeka DEHB'yi dışlamıyor. 5.700 çocukluk doğum kohortunda yüksek, orta ve düşük zeka gruplarında DEHB'nin başlama yaşı, eşlik eden sorunlar ve tedavi oranı aynı çıktı. RAM'da yapılan zeka testinin amacı ise okul yerleştirmesini belirlemek. Bu süreci RAM bölümünde anlatıyoruz.

EEG, MR ve kan testi

Beyin tomografisi, kan testi gibi laboratuvar yöntemleriyle ya da psikolojik testlerle DEHB tanısını kanıtlama imkanı yok. EEG'deki yavaş ve hızlı dalga oranına dayanan yaklaşım dokuz çalışmanın meta-analizinde tanı için güvenilir bulunmadı, çünkü fark yıllar içinde kontrol grubunda da yükseldi. Beyin görüntülemedeki farklar grup düzeyinde küçük ve kişi bazında ayırt edici değil. EEG ya da MR ile DEHB tanısı vaat eden bir merkez, tanı koyamayan bir yöntem için sizden para istiyor.

Fizik muayene ve dışlama

Uzman işitme ve görmeyi sorgular, gerekirse kontrol ister. Uyku apnesi, demir eksikliği ve tiroid gibi DEHB'ye benzeyen durumlar varsa kan tahlili istenebilir. Bu tahliller DEHB'yi doğrulamak için değil, benzer belirtilere yol açan başka durumları dışlamak için istenir. Ayrıntısı eş tanılar bölümünde.

Sonuçta ne olur?

  • Tanı konursa. Uzman tanının ne anlama geldiğini, tedavi seçeneklerini ve okul için gerekenleri anlatır. Okul destekleri için tıbbi tanı yetmiyor, RAM'da eğitsel değerlendirme gerekiyor. Uzmandan RAM başvurusu için tek hekim raporu isteyin, RAM bölümünde süreç var.
  • Tanı konmazsa. Belirtiler eşiğin altında kalabilir ya da başka bir açıklama bulunabilir. Tanı konmaması, değerlendirme sürecinin tamamen bittiği anlamına gelmez. Altı ay sonra yeniden değerlendirme istenebilir.
  • Emin değilseniz. İkinci görüş hakkınız var. Anneler forumlarda, tanıdan şüphe duyduklarında ikinci bir çocuk psikiyatristine başvurmanın en çok işlerine yarayan yol olduğunu anlatıyor. İkinci görüş almak standart bir uygulama; ilk hekime saygısızlık anlamına gelmiyor.
  • İlaç başlanırsa. Prospektüs en az altı ayda bir, doz değiştiğinde daha sık kontrol istiyor. Boy, kilo, iştah, tansiyon ve nabız kaydediliyor. İlk kontrolün tarihini randevu odasında belirleyin.

Ne isteyebilirsiniz?

Görüşmeden sonra ne yapacağınızı netleştirmek için şu bilgileri ve belgeleri isteyebilirsiniz:

  • Test sonuçlarının yazılı kopyasını.
  • Hangi ölçütlerin karşılandığını, hangi görünümün baskın olduğunu.
  • Eşlik eden durum olup olmadığını, özellikle öğrenme güçlüğü, kaygı ve uyku.
  • RAM için tek hekim raporu, gerekiyorsa ÇÖZGER için sağlık kurulu yönlendirmesi.
  • Bir sonraki kontrol tarihini ve acil durumda kime ulaşacağınızı.

Sonuç

Değerlendirme tek bir testle bitmiyor. Görüşme, ölçekler, farklı kişilerden alınan bilgiler ve benzer görünen durumların dışlanması aynı sürecin parçaları. Tanıyı çocuk psikiyatristi koyuyor, psikolog test uyguluyor. Bilgisayar testi ve EEG tanı koymuyor. Randevuya somut gözlemler, okuldan gelen bilgiler ve yazılı sorularla hazırlanabilirsiniz. Görüşmeden tanının yanı sıra yazılı bir rapor, açık bir plan ve bir sonraki kontrolün tarihiyle ayrılmanız önemli.

Sık Sorulan Sorular

DEHB testi var mı?

Yok. Metilfenidat prospektüsleri bile tek bir tanı testi bulunmadığını, tanının tam öykü ve değerlendirmeyle konması gerektiğini yazıyor. Ölçekler ve bilgisayar testleri destekleyici.

Psikolog tanı koyabilir mi?

Hayır. Mevzuata göre klinik psikolog ICD-10 F kodlu durumlarda ilgili uzman tabibin teşhisine bağlı olarak çalışır. Test uygular, yorumlar ve terapi verir. Tanıyı çocuk ve ergen psikiyatristi koyuyor, ilaç kararını da o veriyor.

MOXO güvenilir mi?

Destekleyici bir araç. Tek başına tanı koydurmaz; sonuçlar çocuğun o anki ruh halinden, açlık ve yorgunluğundan etkilenir. Tanı yerine geçen bir sonuç olarak sunuluyorsa şüphelenin.

Kaç yaşında tanı konur?

Belirtiler 12 yaşından önce başlamış olmalı. Tanı genellikle çocuk okula başladıktan sonra konuyor. Beş yaş altında hareketlilik normal, kılavuzlar altı yaş altında ilaç yerine önce ebeveyn eğitimi öneriyor.

Kaynaklar

Paylaş

DopaLive uzmanlık hizmeti, tıbbi teşhis, tedavi veya psikoterapi yerine geçmez. Koçluk ve psikolojik danışmanlık, günlük hayatta daha uygulanabilir adımlar kurmaya yardımcı olur. Tıbbi veya psikolojik bir rahatsızlıkta yetkili sağlık profesyoneline başvurulmalıdır.

Önceki

Türkiye'de Tanı Yolu

Sonraki

Tanıyı Duymak ve Çocuğa Anlatmak

Sana uygun desteği birlikte netleştirelim

Birkaç kısa soruyla ihtiyacını paylaş ve sana uygun destek türünü gör.

Yolculuğuna başla