DEHB İlaçları ve Türkiye'de Reçete

Yazar: Alperen Demirdöğer

“İlaç vermeli miyim, vermemeli miyim?” Aile forumlarında en sık sorulan sorulardan biri bu. Ardından başka sorular geliyor: Çocuğumu uyuşturur mu? Kişiliğini değiştirir mi? Bağımlılık yapar mı? Boyunu veya kalbini etkiler mi? Bu soruların her biri araştırmalarda ele alınmış. Bazı sonuçlar rahatlatıcı; bazılarıysa düzenli takip gerektiriyor. Kararı konuşurken ikisini de bilmek gerekiyor.

Bu bölüm bir tedavi önerisi değil. İlaç kararını çocuk ve ergen psikiyatristi veriyor. Buradaki amaç, hekim görüşmesine hazırlanmanıza yardımcı olmak. Reçete ve ödeme kuralları Ekim 2026 itibarıyla SGK ve TİTCK belgelerine dayanıyor ve değişebilir.

Görüşmeye hazırlanırken ilacın nasıl çalıştığına, ne kadar yarar sağladığına ve hangi yan etkilerin izlendiğine bakabilirsiniz. Ardından Türkiye'de reçete ve ödeme işlemlerinin nasıl yürüdüğüne geçeceğiz.

İlaç beyinde ne yapıyor?

Metilfenidat sinyali uzatıyor

Metilfenidat, beynin ön bölgesinde dopamini ve noradrenalini geri toplayan taşıyıcıları yavaşlatıyor. Günlük kullanılan 20 miligramlık doz bu taşıyıcıların yarısından fazlasını bir saat içinde kapatıyor.

Beynin dikkat ve fren devrelerinde dopamin ve noradrenalin adlı iki haberci madde çalışıyor. Bu maddeler mesajı ilettikten sonra hücre onları taşıyıcı proteinlerle hızla geri topluyor. Metilfenidat bu taşıyıcıları bloke ettiği için dopamin ve noradrenalin ortamda daha uzun kalıyor.

İlacın ne kadar hızlı ve ne ölçüde etkili olduğu görüntüleme çalışmalarında ölçülmüş. Yetişkinlerde PET görüntülemesiyle ağızdan alınan metilfenidatın dopamin taşıyıcılarını ne kadar kapattığına bakıldı. 10 miligramda yüzde 40, 20 miligramda yüzde 54, 40 miligramda yüzde 72. Beyindeki tepe düzeye yaklaşık 60 dakikada ulaşılıyor (7 kişi). Günlük tedavi dozunda da bu etkinin hızlı ve ölçülebilir olduğu görülüyor.

Neden kararında olması gerekiyor?

Ön beynin iyi çalışması için noradrenalin ve dopaminin ne az ne çok, tam kararında olması gerekiyor. Bu ilişki ters U eğrisiyle açıklanıyor. Çok az da çok fazla da ön beyin işlevini bozuyor. Dozun ayarlanmasının haftalar sürmesinin nedeni bu. Aranan, mümkün olan en yüksek doz değil, çocuğunuzun en iyi yanıt verdiği düzey.

Çocuk ve ergenlerde 113 randomize çalışmayı toplayan 2026 tarihli doz analizinde metilfenidatın etkisi günde 45 miligrama kadar arttı, üstünde ek fayda görülmedi. Ritalin'in prospektüsündeki günlük üst sınır 60 miligram.

Atomoksetin ve guanfasin nasıl çalışıyor?

Atomoksetin uyarıcı değil. Seçici olarak noradrenalin taşıyıcısını bloke ediyor. Ön beyinde dopamin taşıyıcısı az olduğu için orada dopamini de noradrenalin taşıyıcısı topluyor. Atomoksetin bu taşıyıcıyı kapatınca ön beyinde hem noradrenalin hem dopamin yaklaşık üç kat artıyor, ama ödül merkezi olan striatum ve akumbens'te dopamin artmıyor (sıçan verisi). Kötüye kullanım riskinin düşük olmasının mekanizması bu. Etkisi de bu yüzden daha yavaş başlıyor.

Guanfasin ön beyin hücrelerindeki alfa-2A reseptörlerine bağlanıyor. Hücre zarındaki küçük sızıntı kanallarını kapatıyor. Böylece hücreler arası bağlantı güçleniyor ve bilgi korunuyor (hayvan verisi). Etki birkaç haftada oturuyor.

İlaç, eksik dopamini yerine koyarak çalışmıyor. Dopamin ve noradrenalin sinyalinin süresini ve gücünü ayarlıyor. Dopamin eksik anlatısının neden fazla basit olduğunu çocukta DEHB nedir bölümünde anlattık.

Ne kadar işe yarıyor?

Kısa vadede büyük etki

133 çift kör çalışmayı birleştiren analizde çocuklarda metilfenidatın etki büyüklüğü 0,78, yani büyük.

133 çift kör çalışma ve 10 binden fazla çocuk ile ergeni toplayan ağ meta-analizinde 12 hafta civarında klinisyen puanıyla plaseboya karşı etki büyüklükleri şöyle.

• Metilfenidat 0,78
• Guanfasin 0,67
• Atomoksetin 0,56
• Amfetamin türevleri 1,02, Türkiye'de ruhsatlı ürün yok

Etki büyüklüğünde 0,5 orta, 0,8 büyük sayılıyor. Öğretmen puanlamasında plasebodan anlamlı üstün çıkan ilaçlar metilfenidat (0,82) ve Türkiye'de DEHB için ruhsatlı olmayan modafinil oldu. Amfetamin türevleri için öğretmen puanı verisi yoktu. Bu tahminlerin kanıt kesinliği orta ile çok düşük arasında değerlendirildi; hiçbiri yüksek kesinlikte değil. Analizde etkinlik ve güvenlik birlikte ele alındığında, çocuk ve ergenlerde ilk seçenek olarak metilfenidat öne çıktı.

212 çalışma ve 16.302 çocuğu kapsayan güncellenmiş sistematik derlemede de öğretmenlerin puanladığı belirtilerde 0,74 etki bulundu. Bu, DEHB ölçeğinde yaklaşık 10,6 puana karşılık geliyor. Ciddi yan etkide artış yoktu, ciddi olmayan yan etkiler yüzde 23 arttı. Çalışmaların çoğu kısa sürdüğü ve körleme sorunları bulunduğu için tüm sonuçların kanıt kesinliği çok düşük olarak derecelendirildi. Bu sonuçlar birlikte değerlendirildiğinde, etkinin tutarlı biçimde görüldüğü, ancak çalışmaların kalitesinin tartışmalı olduğu anlaşılıyor.

Herkes yanıt veriyor mu?

MTA çalışmasının doz ayarlama aşamasında çocukların yüzde 77'si metilfenidat dozlarından birine olumlu yanıt verdi. Çocuk hekimliği kılavuzuna göre tam doz aralığı denendiğinde çocuk ve ergenlerin yüzde 70'inden fazlası metilfenidata yanıt veriyor. İlk ilaçta ya da ilk dozda yarar görmemek, tedavinin işe yaramadığı anlamına gelmiyor.

İlaç çocuğa odaklanmayı öğretmiyor

Uyarıcı ilaçların çocuğa odaklanmanın nasıl hissettirdiğini öğrettiği ve daha sonra azaltılabileceği ileri sürülüyor. Uzun izlem verisi bunu desteklemiyor.

MTA çalışmasında 579 çocuk 14 ay boyunca dört gruba ayrıldı. Dikkatle ayarlanmış ilaç tedavisi, yoğun davranışçı tedavi ve toplum bakımına göre çekirdek belirtilerde açık farkla üstün çıktı. Belirtileri çok düşük düzeye inen çocukların oranı ilaç ve davranışçı tedavi birlikte verilince yüzde 68, yalnız ilaçla yüzde 56, yalnız davranışçı tedaviyle yüzde 34, toplum bakımında yüzde 25 oldu.

Üç yıl sonra gruplar arasındaki fark kayboldu. Bunun nedenlerinden biri, gruplardaki ilaç kullanımının zaman içinde değişmesiydi. Davranışçı grupta ilaç kullanımı yüzde 14'ten 45'e çıkmış, ilaç grubunda yüzde 91'den 71'e düşmüştü. İki yıl düzenli metilfenidat kullanan 94 çocuk rastgele olarak ilaca devam ya da plaseboya ayrıldığında, yedi hafta sonra ilacı bırakanların yüzde 40,4'ü kötüleşti, devam edenlerde bu oran yüzde 15,9'du.

İlacın etkisi, kullanıldığı dönemde sürüyor. Ama bu çalışmada ilacı bırakanların yaklaşık yüzde 60'ı klinik olarak belirgin kötüleşmedi, yani bazı çocuklar bir süre sonra ilaçsız da iyi gidebiliyor. Hangi çocuğun ilaçsız da iyi olacağını görmek için, planlı ve takip edilen bir ilaçsız deneme gerekiyor.

Uzun vadede ne değişiyor?

Uzun vadeli veriler gözlemsel çalışmalardan geliyor; kişiler ilaç kullanan ve kullanmayan gruplara rastgele ayrılmıyor. Ama aynı kişinin ilaçlı ve ilaçsız dönemlerini karşılaştıran büyük kayıt çalışmaları tutarlı bir tablo veriyor.

• Özkıyım, madde, kaza, suç. İsveç'te yeni tanı alan 148.581 kişide tanıdan sonraki üç ay içinde ilaca başlamak iki yıl içinde ilk özkıyım davranışını yüzde 17, madde kötüye kullanımını yüzde 15, trafik kazasını yüzde 12, suçu yüzde 13 azalttı.
• Ölüm. Aynı kohortta iki yıllık tüm nedenli ölüm yüzde 21, kaza, özkıyım ve zehirlenme gibi doğal olmayan nedenli ölüm yüzde 25 düşük. Mutlak fark küçük, 10 binde 9.
• Aynı kişinin ilaçlı ve ilaçsız dönemlerinde özkıyım davranışı. 37.936 kişide aynı kişinin uyarıcı aldığı dönemlerde özkıyım davranışı yüzde 19 daha az görüldü.
• Okul. İsveç'te 657.720 öğrencilik kayıtta mezuniyet öncesi üç aylık ilaç kullanımı not toplamını 320 üzerinden 9,35 puan artırdı. Norveç'te 2025 tarihli bir analiz ulusal test puanlarında çok küçük bir etki buldu. İlaç okul başarısına katkı sağlıyor, ancak bu katkı sınırlı.

Yan etkiler neler, ne kadar sık?

İştah ve kilo

En sık yan etki bu. Metilfenidat plaseboya göre iştah azalmasını yaklaşık 3,7 kat, kilo kaybını 3,9 kat, karın ağrısını 1,6 kat artırıyor. Uzun salımlı form dördüncü saat civarında zirve yaptığı için öğle iştahını kesiyor. İlaçtan önce iyi bir kahvaltı, akşam ve yatmadan önce ek öğün öneriliyor. Klinik kılavuzda ise kilo kaybı olduğunda ilacın yemekle birlikte ya da yemekten sonra verilmesi, sabah erken veya akşam geç saatlerde ek öğün yenmesi ve yüksek kalorili besinlerin tercih edilmesi öneriliyor.

Uyku

Metilfenidat 6 ile 18 yaş arasında uykuya dalamama riskini plaseboya göre yaklaşık 2,8 kat artırıyor (35 çalışma). Nesnel ölçümlerde uykuya dalma süresi uzuyor, toplam uyku kısalıyor. Gün içinde doz sayısı arttıkça etki büyüyor. Uzun etkili form akşama kadar vücutta kalabiliyor. İlaç kullanımına ilişkin sağlık hizmeti önerilerinde, son dozun uykudan en az dört saat önce alınması belirtiliyor. Ayrıntısı uyku bölümünde.

Boy

Altı aydan uzun metilfenidat kullanımında boy ve kilo z puanlarında küçük ama anlamlı bir düşüş görülüyor. Boy için etki büyüklüğü 0,27 ve en çok ilk iki yılda belirgin. MTA'nın 25 yaş izleminde 18 yaşına kadar düzenli ya da düzensiz uyarıcı kullananlar, ilacı neredeyse hiç kullanmayanlara göre yetişkinlikte ortalama 2,55 santim daha kısaydı. Düzenli kullananlar ise düzensiz kullananlardan da 2,36 santim kısaydı. Bu alt gruplar rastgele oluşturulmadığı için, düzenli ilaç kullananlar belirtileri en ağır olan çocuklar olabilir. Bu bulgular düzenli takibin önemini gösteriyor. Boy ve kilo düzenli ölçülüp büyüme eğrisine işleniyor. Boy belirgin biçimde etkilenirse klinik kılavuzda okul tatillerinde planlı ara verilmesi öneriliyor.

Kalp ve tansiyon

Kısa vadede metilfenidat büyük tansiyonu küçük ölçüde artırıyor (etki büyüklüğü 0,25), nabza etkisi yok. 2 ile 24 yaş arası 1,2 milyon kişide ilaç kullananlarda ani kalp ölümü, kalp krizi ya da inme riski artmadı ve bu olaylar 100 bin kişi yılında 3,1 kez görüldü. İsveç'te uzun süreli kullanım ise kalp damar hastalığı riskinde küçük bir artışla ilişkili bulundu. Artış her ek kullanım yılı için yüzde 4; en çok hipertansiyonda görülüyor. İlk yılda ise artış yok. Bu bulgu nedensellik kanıtlamıyor ama düzenli tansiyon ölçümünün nedenini açıklıyor.

Tik

22 plasebo kontrollü çalışmada uyarıcılar yeni tik başlatma ya da var olan tiki kötüleştirme riskini artırmadı. Tik oranı uyarıcı grubunda yüzde 5,7, plasebo grubunda yüzde 6,5. Tik gelişirse klinik kılavuzda dozun azaltılması ya da guanfasin veya atomoksetine geçilmesi öneriliyor.

Duygu durumu ve kişilik

Aile forumlarında ilacın çocuğu donuklaştırdığı, “zombi gibi” yaptığı sıkça söyleniyor. Araştırmalarda ise şu görülüyor: 45 çalışmanın meta-analizinde metilfenidat huzursuzluk ve kaygıyı azaltırken durgunluk ve az konuşma riskini artırdı, risk yüksek dozda daha fazla. Kişiliğin değiştiğini gösteren bir çalışma yok. Çocuk donuk ve durgun görünüyorsa genellikle dozun ya da ilaç seçiminin yeniden değerlendirilmesi gerekiyor. Doz düşürülür ya da ilaç değiştirilir, tedavi kendiliğinden bırakılmaz.

Psikoz

Psikoz sık görülmüyor, ancak ciddi bir yan etki olduğu için belirtilerini bilmek gerekiyor. 13 ile 25 yaş arasında 110.923 eşleştirilmiş çiftte, ortalama bir yıldan kısa izlemde yaklaşık 660 hastada bir psikoz atağı görüldü ve risk amfetaminde metilfenidata göre daha yüksekti. 16 çalışmayı toplayan 2025 meta-analizinde (ortalama yaş 12,6) bu sonucu ölçen 4 çalışmada uyarıcı alan DEHB tanılı kişilerin yaklaşık yüzde 2,3'ünde psikotik bozukluk gelişti. Ama ilaç almayan bir karşılaştırma grubu yoktu, bu yüzden bu oran ilacın riski ne kadar artırdığını göstermiyor. Olmayan şeyler görme, olmayan sesler duyma veya aşırı şüphecilik gibi değişikliklerde ilacı veren hekime hemen ulaşın.

Bağımlılık yapar mı?

Forumlarda kırmızı reçeteli ilaçlar için “yasal kokain” ya da “eczane kokaini” gibi ifadeler kullanılıyor. Tedavi dozlarını inceleyen araştırmalar ise bağımlılıkla ilgili bu kaygıyı desteklemiyor.

• Çocuklukta uyarıcı tedavisi alanlarla almayanlar arasında ileride alkol, nikotin, kokain ya da esrar kullanımı ve bağımlılığında fark yok.
• ABD'de 2,99 milyon kişilik sigorta verisinde ilaç alınan aylarda madde ile ilişkili acil başvurusu erkekte yüzde 35, kadında yüzde 31 daha az.
• İsveç'te ilaç kullananlarda üç yıl sonra madde kötüye kullanımı yüzde 31 daha düşük ve kullanım süresi uzadıkça daha da düşük.

Ağızdan, yavaş salımlı ve hekim gözetiminde kullanımda bağımlılık riski artmıyor. Reçetesiz, yüksek dozda ve burundan kullanım ise risk taşıyor. İlacın başkasıyla paylaşılması gerçek bir sorun, bu yüzden ergenin ilacını evde güvenli bir yerde saklayın. RAM'ın aile bilgilendirmesinde de DEHB ilaçlarının uyuşturucu olmadığı ve bağımlılık yapmadığı belirtiliyor.

Türkiye'de hangi ilaçlar var?

Türkiye'de metilfenidat kırmızı reçeteyle, atomoksetin ve guanfasin normal reçeteyle veriliyor.

9 Ekim 2026 tarihli ruhsatlı ürün listesi ve 13 Ekim 2026 tarihli e-reçete listesinde şu ilaçlar yer alıyor:

• Metilfenidat, kırmızı reçete. Ritalin 10 miligram kısa etkili tablet. Concerta 18, 27, 36 ve 54 miligram ve onun eşdeğeri Konsenidat, uzun salımlı tablet. Medikinet değiştirilmiş salımlı kapsül. Medikinet'in kısa etkili tabletleri ruhsatlı görünse de Ekim 2026 itibarıyla e-reçetede aktif değil, bugün e-reçetede yazılabilen tek kısa etkili metilfenidat Ritalin 10 miligram tablet.
• Atomoksetin, normal reçete. Atominex, Attex, Fixatom ve Setinox kapsül, bazılarının oral çözeltisi. Strattera'nın kapsül ruhsatları 21 Ekim 2024'te iptal edildi, listede yalnız oral çözeltisi kaldı.
• Guanfasin, normal reçete. Guago ve Arislow ER uzun salımlı tablet. Prospektüse göre uyarıcı ilaçların uygun olmadığı, tolere edilemediği ya da etkisiz kaldığı 6 ile 17 yaş arası çocuk ve ergenlerde kullanılıyor.
• Lisdeksamfetamin (Vyvanse, Elvanse) ve diğer amfetamin türevleri. Türkiye'de ruhsatlı değil. Lisdeksamfetamin ve tek başına deksamfetamin yurt dışı ilaç listesinde de yok. Amfetamin ve deksamfetamin karışık tuzu (Adderall türü) ise TİTCK Yurt Dışı Etkin Madde Listesi'nde kırmızı reçeteli ve TİTCK yazılı onayına bağlı olarak yer alıyor. Başvuruyu tedaviyi yürüten hekim yapıyor ve onay garantili değil. Klonidin de bu listede DEHB kullanım şartıyla var.

Yaklaşık etki süreleri şöyle: Kısa etkili metilfenidat yaklaşık dört saat, uzun salımlı formlar 10 ile 12 saat ve bazıları daha uzun. Anneler forumlarda Ritalin'in etkisinin dört saat, sabah verilen uzun salımlı ilacın altı saat sürdüğünü yazıyor. Kişiden kişiye değişiyor, hekiminiz okul saatine göre form seçiyor.

SGK ve reçete kuralları

F90.0 tanılı sağlık raporu varsa üç ilaç da SGK katılım payından muaf.

SGK Sağlık Uygulama Tebliği'nin ekleri ilaçların hangi koşulla ödendiğini belirliyor. 2 Ekim 2026'da yayımlanan güncel pakete göre durum şöyle.

• Metilfenidat. EK-4/E listesine göre hiperaktivite ve dikkat eksikliği tedavisinde yalnızca 25 yaş altında ve psikiyatri uzmanlarınca reçete edilebilir. Kırmızı reçeteye tabi.
• Atomoksetin. EK-4/F listesine göre 6 ile 25 yaş arası hastalarda psikiyatri uzman hekiminin yer aldığı sağlık kurulu raporuna dayanılarak psikiyatri uzmanı ya da çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanınca reçete edilir. 16 ile 18 yaş arasında erişkin psikiyatri uzmanı da aynı koşullarla rapor ve reçete düzenleyebilir.
• Guanfasin. EK-4/F listesine göre uyarıcıların uygun olmadığı, tolere edilemediği ya da etkisiz kaldığı 6 ile 17 yaş arası hastalarda aynı türden sağlık kurulu raporuyla ödenir.
• Katılım payı muafiyeti. EK-4/D Hasta Katılım Payından Muaf İlaçlar Listesi'nin 11.5 başlığında Aktivite ve Dikkat Bozukluğu (F90.0) altında metilfenidat, atomoksetin ve guanfasin yer alıyor. F90.0 tanısıyla düzenlenmiş sağlık raporuna dayanan reçetelerde yüzde 10 ya da yüzde 20 ilaç katılım payı ve reçete başına kutu ücreti alınmıyor. Rapor yoksa ya da rapordaki tanı kodu F90.0 değilse genel oranlar geçerli, çalışan sigortalının çocuğu için yüzde 20 ve reçete başına 3,76 TL.
• İlk reçete. SUT'a göre ilk kez reçete edilen ilaç raporlu olsa bile en fazla bir aylık dozda ödeniyor. Sonraki reçetelerde EK-4/D listesindeki DEHB ilaçları F90.0 tanılı raporla en fazla üç aylık dozda yazılabiliyor. Concerta ve Konsenidat'ta ise kırmızı reçete listesi bir reçeteye en fazla iki kutu, yani iki aylık doz sınırı koyuyor.
• Rapor süresi. İlaç kullanım raporları SUT'ta özel düzenleme yoksa en fazla iki yıl geçerli.

Bu nedenle hekimden F90.0 tanılı bir ilaç kullanım raporu isteyin. Rapor hem atomoksetin ve guanfasin için ödeme koşulu, hem de üç ilaç için katılım payı muafiyeti sağlıyor. Raporunuzu ve reçetelerinizi e-Nabız'dan görebiliyorsunuz.

İlaç bulunamazsa ne yapmalı?

Reçete elinizde olsa da ilacı bulmak zorlaşabiliyor. 2024 sonu ve 2025 boyunca Concerta ve Ritalin'in bazı dozlarının eczanelerde bulunamadığı, ailelerin onlarca eczane gezdiği şikayet sitelerine ve forumlara yansıdı. Ailelerin forumlarda paylaştığı ve işe yaradığını söylediği adımlar şunlar:

• Hastane çevresindeki eczanelere ve ecza depolarına sordurun. Bazı dozlar diğerlerinden daha kolay bulunabiliyor.
• Hekiminizle aynı etken maddenin başka bir formuna geçişi konuşun. Concerta yerine Konsenidat ya da Medikinet gibi. Bu kararı kendiniz vermeyin, formlar arasında doz ve etki süresi farklı.
• Reçetenin süresi dolmadan yeni randevuyu alın. Randevu kaçırmak MHRS'de yeni randevu almayı geciktirebiliyor.
• Çözüm bulunamazsa ilacın temini için CİMER ve Sağlık Bakanlığı başvuru kanallarını kullanın.

İlacı aniden kesmeyin, aileden ya da tanıdıktan ilaç almayın. Kırmızı reçeteli ilaçlar kişiye özel.

Kontrol, izlem ve ilaç tatili

İlaç takibi, yalnız dikkatin düzelip düzelmediğine bakmakla sınırlı değil. İştah, uyku, büyüme ve diğer yan etkiler de izleniyor. Ritalin'in prospektüsüne göre tedavi öncesinde tansiyon, nabız, boy ve kilo kaydediliyor. Tedavi sırasında her doz değişiminde ve en az altı ayda bir tansiyon ve nabız, boy, kilo ve iştah ölçülüyor ve her muayenede yeni psikiyatrik belirtiler soruluyor. 12 aydan uzun kullanımda hekimin ilaçsız denemeyle ilacın yararını yeniden değerlendirmesi, tedaviye en az yılda bir kez, tercihen okul tatilinde ara verilmesi öneriliyor.

İngiltere'deki klinik kılavuz ise rutin ilaç tatili önermiyor. Planlı ara, kilo kaybı klinik bir soruna dönüştüğünde veya boy anlamlı biçimde etkilendiğinde öneriliyor. Yıllık değerlendirmede ilacın kesilmesi ya da doz azaltılması denenebiliyor. Hafta sonu arası veren çocuklarla her gün ilaç alanlar arasında pazartesi öğretmen puanlarında fark çıkmayan, ama ara verenlerde uykusuzluğun daha az olduğu küçük bir çalışma var. Hafta sonu ve tatil kararı belirtinin ev, arkadaşlık ve trafik gibi okul dışı alanlardaki etkisine göre veriliyor. Bunu hekiminizle birlikte çocuğa özel kararlaştırın.

Sınav günü için kılavuzlarda özel bir öneri yok. İsveç'te üniversite giriş sınavına birden fazla kez giren 930 DEHB'li kişide ilaçlı girilen sınavların puanı ilaçsız girilenlerden ortalama 4,8 puan yüksekti (200 puanlık ölçek). Sınav dönemine yeni bir ilaç ya da yeni bir dozla girmeyin, değişikliği sınavdan haftalar önce yapın.

Hekimle konuşurken ne sorulmalı?

Görüşmede hem çocuğunuzun gününü hem tedavinin takibini konuşun. Okul ve ödev saatleri, fark ettiğiniz değişiklikler ve reçete işlemleri için şu soruları kullanabilirsiniz:

• Hangi ilaç ve hangi form kullanılacak, neden? Etkisi okul saatlerini kapsıyor mu, akşam ödev saatine yetiyor mu?
• Doz nasıl ve ne kadar sürede artırılacak? Ne zaman tekrar görüşeceğiz?
• Hangi yan etkiler beklenebilir, hangilerinde hemen sizi aramalıyım?
• F90.0 tanılı ilaç kullanım raporu yazılabilir mi? Atomoksetin ya da guanfasin gerekirse sağlık kurulu raporu nereden alınacak?
• Öğretmenden hangi bilgileri getirmeliyim? Klinik kılavuzda, doz ayarı döneminde ebeveynin ve öğretmenin belirtiler ile yan etkileri standart bir ölçekle kaydetmesi isteniyor.
• Hafta sonları ve tatillerde ilaç kullanımını nasıl planlayacağız? Yıllık ilaçsız değerlendirme ne zaman yapılacak?

Sonuç

Metilfenidat dopamin ve noradrenalin sinyalinin süresini uzatıyor, kısa vadede büyük ve tutarlı bir etki gösteriyor ve kullanıldığı sürece çalışıyor. Yan etkiler sık ama çoğu yönetilebilir. İştah, uyku, boy ve tansiyon izlenerek ilerleniyor. Bağımlılık riski tedavi dozunda artmıyor, uzun vadede kaza, madde ve özkıyım riskinde azalma ile ilişkili. Türkiye'de metilfenidat kırmızı reçeteyle, atomoksetin ve guanfasin normal reçete ve sağlık kurulu raporuyla veriliyor. F90.0 raporu üç ilaç için de katılım payını kaldırıyor. Kararı hekimle birlikte verin ve kontrollerin ne zaman yapılacağını baştan belirleyin.

Sık Sorulan Sorular

İlaç çocuğumun kişiliğini değiştirir mi?

Kişilik değişimini gösteren bir çalışma yok. 45 çalışmalık meta-analizde metilfenidat kaygı ve huzursuzluğu azaltırken yüksek dozda durgunluk riskini artırdı. Çocuk donuk görünüyorsa doz ya da ilaç ayarlanır.

DEHB ilacı bağımlılık yapar mı?

Tedavi dozunda hayır. Çocuklukta tedavi alanlarla almayanlar arasında ileride madde bağımlılığında fark yok, ilaçlı dönemlerde madde sorunları daha az.

İlaç parası ne kadar, katılım payı ödenir mi?

F90.0 tanılı sağlık raporuna dayanan reçetelerde metilfenidat, atomoksetin ve guanfasin SGK katılım payından muaf. Rapor yoksa çalışan sigortalının çocuğu için ilaç bedelinin yüzde 20'si ve reçete başına 3,76 TL ödeniyor.

Kırmızı reçete ileride sorun olur mu?

Kırmızı reçete bir ilaç kontrol düzeni, bir sicil değil. Reçeteler e-Nabız'da görünüyor. Askerlik ve ehliyet değerlendirmesi ise tanının şiddetine ve güncel durumuna bakıyor, ayrıntısı ergenlik bölümünde.

Vyvanse Türkiye'de neden yok?

Lisdeksamfetamin Türkiye'de ruhsatlı değil ve yurt dışı ilaç temin listesinde de bulunmuyor. Türkiye'de kullanılabilen seçenekler metilfenidat, atomoksetin ve guanfasin. Adderall türü amfetamin karışık tuzu için ise hekimin TİTCK'ye yapacağı hasta bazında bir yurt dışı ilaç başvurusu yolu var.

Kaynaklar

• Faraone SV (2018). The pharmacology of amphetamine and methylphenidate, relevance to the neurobiology of ADHD and other psychiatric comorbidities. Neuroscience and Biobehavioral Reviews 87, 255-270. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2018.02.001
• Volkow ND, Wang GJ, Fowler JS ve ark. (1998). Dopamine transporter occupancies in the human brain induced by therapeutic doses of oral methylphenidate. American Journal of Psychiatry 155, 1325-1331. https://doi.org/10.1176/ajp.155.10.1325
• Arnsten AFT (2009). Toward a new understanding of attention-deficit hyperactivity disorder pathophysiology. CNS Drugs 23 Suppl 1, 33-41. https://doi.org/10.2165/00023210-200923000-00005
• Bymaster FP, Katner JS, Nelson DL ve ark. (2002). Atomoxetine increases extracellular levels of norepinephrine and dopamine in prefrontal cortex of rat. Neuropsychopharmacology 27, 699-711. https://doi.org/10.1016/S0893-133X(02)00346-9
• Wang M, Ramos BP, Paspalas CD ve ark. (2007). Alpha2A-adrenoceptors strengthen working memory networks by inhibiting cAMP-HCN channel signaling in prefrontal cortex. Cell 129, 397-410. https://doi.org/10.1016/j.cell.2007.03.015
• Nourredine M, Jurek L, Hamza T ve ark. (2026). Pharmacological interventions for ADHD, a systematic review and dose-effect network meta-analysis. Lancet Psychiatry 13. https://doi.org/10.1016/S2215-0366(26)00091-X
• Cortese S, Adamo N, Del Giovane C ve ark. (2018). Comparative efficacy and tolerability of medications for ADHD in children, adolescents, and adults. Lancet Psychiatry 5, 727-738. https://doi.org/10.1016/S2215-0366(18)30269-4
• Storebø OJ, Storm MRO, Pereira Ribeiro J ve ark. (2023). Methylphenidate for children and adolescents with ADHD. Cochrane Database of Systematic Reviews, CD009885. https://doi.org/10.1002/14651858.CD009885.pub3
• Greenhill LL, Swanson JM, Vitiello B ve ark. (2001). Impairment and deportment responses to different methylphenidate doses in children with ADHD, the MTA titration trial. JAACAP 40, 180-187. https://doi.org/10.1097/00004583-200102000-00012
• Wolraich ML, Hagan JF, Allan C ve ark. (2019). Clinical practice guideline for the diagnosis, evaluation, and treatment of ADHD in children and adolescents. Pediatrics 144, e20192528. https://doi.org/10.1542/peds.2019-2528
• MTA Cooperative Group (1999). A 14-month randomized clinical trial of treatment strategies for ADHD. Archives of General Psychiatry 56, 1073-1086. https://doi.org/10.1001/archpsyc.56.12.1073
• Swanson JM, Kraemer HC, Hinshaw SP ve ark. (2001). Clinical relevance of the primary findings of the MTA. JAACAP 40, 168-179. https://doi.org/10.1097/00004583-200102000-00011
• Jensen PS, Arnold LE, Swanson JM ve ark. (2007). 3-year follow-up of the NIMH MTA study. JAACAP 46, 989-1002. https://doi.org/10.1097/CHI.0b013e3180686d48
• Matthijssen AM, Dietrich A, Bierens M ve ark. (2019). Continued benefits of methylphenidate in ADHD after 2 years in clinical practice. American Journal of Psychiatry 176, 754-762. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2019.18111296
• Zhang L, Zhu N, Sjölander A ve ark. (2025). ADHD drug treatment and risk of suicidal behaviours, substance misuse, accidental injuries, transport accidents, and criminality. BMJ. https://doi.org/10.1136/bmj-2024-083658
• Li L, Zhu N, Zhang L ve ark. (2024). ADHD pharmacotherapy and mortality in individuals with ADHD. JAMA 331, 850-860. https://doi.org/10.1001/jama.2024.0851
• Chen Q, Sjölander A, Runeson B ve ark. (2014). Drug treatment for attention-deficit/hyperactivity disorder and suicidal behaviour, register based study. BMJ 348, g3769. https://doi.org/10.1136/bmj.g3769
• Jangmo A, Stålhandske A, Chang Z ve ark. (2019). Attention-deficit/hyperactivity disorder, school performance, and effect of medication. JAACAP 58, 423-432. https://doi.org/10.1016/j.jaac.2018.11.014
• Holmskov M, Storebø OJ, Moreira-Maia CR ve ark. (2017). Gastrointestinal adverse events during methylphenidate treatment of children and adolescents with ADHD. PLoS One 12, e0178187. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0178187
• Faraone SV, Po MD, Komolova M, Cortese S (2019). Sleep-associated adverse events during methylphenidate treatment of ADHD, a meta-analysis. Journal of Clinical Psychiatry 80, 18r12210. https://doi.org/10.4088/JCP.18r12210
• Kidwell KM, Van Dyk TR, Lundahl A, Nelson TD (2015). Stimulant medications and sleep for youth with ADHD, a meta-analysis. Pediatrics 136, 1144-1153. https://doi.org/10.1542/peds.2015-1708
• Carucci S, Balia C, Gagliano A ve ark. (2021). Long term methylphenidate exposure and growth in children and adolescents with ADHD. Neuroscience and Biobehavioral Reviews 120, 509-525. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2020.09.031
• Swanson JM, Arnold LE, Molina BSG ve ark. (2017). Young adult outcomes in the follow-up of the Multimodal Treatment Study of ADHD. Journal of Child Psychology and Psychiatry 58, 663-678. https://doi.org/10.1111/jcpp.12684
• Hennissen L, Bakker MJ, Banaschewski T ve ark. (2017). Cardiovascular effects of stimulant and non-stimulant medication for children and adolescents with ADHD. CNS Drugs 31, 199-215. https://doi.org/10.1007/s40263-017-0410-7
• Cooper WO, Habel LA, Sox CM ve ark. (2011). ADHD drugs and serious cardiovascular events in children and young adults. New England Journal of Medicine 365, 1896-1904. https://doi.org/10.1056/NEJMoa1110212
• Zhang L, Li L, Andell P ve ark. (2024). Attention-deficit/hyperactivity disorder medications and long-term risk of cardiovascular diseases. JAMA Psychiatry 81, 178-187. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2023.4294
• Cohen SC, Mulqueen JM, Ferracioli-Oda E ve ark. (2015). Meta-analysis, risk of tics associated with psychostimulant use in randomized, placebo-controlled trials. JAACAP 54, 728-736. https://doi.org/10.1016/j.jaac.2015.06.011
• Pozzi M, Carnovale C, Peeters GGAM ve ark. (2018). Adverse drug events related to mood and emotion in paediatric patients treated for ADHD, a meta-analysis. Journal of Affective Disorders 238, 161-178. https://doi.org/10.1016/j.jad.2018.05.021
• Moran LV, Ongur D, Hsu J ve ark. (2019). Psychosis with methylphenidate or amphetamine in patients with ADHD. New England Journal of Medicine 380, 1128-1138. https://doi.org/10.1056/NEJMoa1813751
• Salazar de Pablo G, Aymerich C, Chart-Pascual JP ve ark. (2025). Occurrence of psychosis and bipolar disorder in individuals with attention-deficit/hyperactivity disorder treated with stimulants, a systematic review and meta-analysis. JAMA Psychiatry 82(11), 1103-1112. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2025.2311
• Humphreys KL, Eng T, Lee SS (2013). Stimulant medication and substance use outcomes, a meta-analysis. JAMA Psychiatry 70, 740-749. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2013.1273
• Quinn PD, Chang Z, Hur K ve ark. (2017). ADHD medication and substance-related problems. American Journal of Psychiatry 174, 877-885. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2017.16060686
• Chang Z, Lichtenstein P, Halldner L ve ark. (2014). Stimulant ADHD medication and risk for substance abuse. Journal of Child Psychology and Psychiatry 55, 878-885. https://doi.org/10.1111/jcpp.12164
• Martins S, Tramontina S, Polanczyk G ve ark. (2004). Weekend holidays during methylphenidate use in ADHD children, a randomized clinical trial. Journal of Child and Adolescent Psychopharmacology 14, 195-206. https://doi.org/10.1089/1044546041649066
• Lu Y, Sjölander A, Cederlöf M ve ark. (2017). Association between medication use and performance on higher education entrance tests in individuals with ADHD. JAMA Psychiatry 74, 815-822. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2017.1472
• NICE (2018, güncelleme 2019). Attention deficit hyperactivity disorder, diagnosis and management, NG87, öneri 1.7, 1.8, 1.10. https://www.nice.org.uk/guidance/ng87/chapter/Recommendations
• Ritalin 10 mg Tablet Kısa Ürün Bilgisi, bölüm 4.1, 4.2, 4.4 (Novartis, TİTCK onaylı). https://www.novartis.com/tr-tr/sites/novartis_tr/files/Ritalin10mgtab_KUB.pdf
• TİTCK (2026). Ruhsatlı Beşeri Tıbbi Ürünler Listesi (9.10.2026) ve SKRS E-Reçete Aktif Ürünler Listesi (13.10.2026). https://titck.gov.tr/dinamikmodul/85
• TİTCK (2026). Yurt Dışı Etkin Madde Listesi ve Ek Onay Alınmadan Kullanılabilecek Yurt Dışı Etkin Madde Listesi (28.09.2026). https://titck.gov.tr/storage/Archive/2026/dynamicModulesAttachment/YurtDEtkinMaddeListesi_12ccc837-4d07-4734-b741-29c3d732fbeb.xlsx
• SGK (2026). Sağlık Uygulama Tebliği, değişiklikleri işlenmiş güncel metin ve EK-4/D, EK-4/E, EK-4/F listeleri (2.10.2026 paketi). https://www.sgk.gov.tr/duyuru/detay/02102026-SUT-Degisiklik-Tebligi-Islenmis-Guncel-2013-SUT-2026-10-02-02-50-06
• TİTCK (2024). Kırmızı Reçeteye Tabi İlaçlar Listesi (07.08.2024). https://www.titck.gov.tr/storage/Archive/2024/contentFile/K%C4%B1rm%C4%B1z%C4%B1%20Re%C3%A7eteye%20Tabi%20%C4%B0la%C3%A7lar%20Listesi_b0fa74a7-68b9-4edc-a853-6123c37292a4.pdf
• Child Mind Institute (2026). Complete Guide to ADHD, bölüm 11, ADHD Medication Treatment. https://childmind.org/guide/parents-guide-to-adhd/
• NHS (2025). Methylphenidate for children, How and when to take it. https://www.nhs.uk/medicines/methylphenidate-children/
• Of Rehberlik ve Araştırma Merkezi (2025). DEHB Nedir. https://ofram.meb.k12.tr/meb_iys_dosyalar/61/08/964488/dosyalar/2025_06/04143832_dehb.docx
• Huberman: Uyarıcıların çocuğa odaklanmayı öğrettiği ve sonrasında azaltılabileceği iddiasının yer aldığı DEHB yayını.
• Metindeki mevzuat ve kılavuz dayanakları: SUT madde 1.8.2 ve 4.1.6; madde 4.1.4; madde 4.1.6; madde 4.1.3; SUT EK-4/D, madde 11.5.