Kız Çocuklarında DEHB

Yazar: Alperen Demirdöğer

Derste hayallere dalıyor, sınavda bildiği soruyu boş bırakıyor. Evde dalgın, unutkan; odasını toplamakta zorlanıyor. Buna rağmen öğretmeninden hiç şikayet gelmiyor, çünkü sınıfta sorun çıkarmıyor. “Zeki ama çalışmıyor” diye anlatılan bu durumu anneler uzun süre çocuğun mizacı sanıyor. Ortaokulda ders yükü arttığında ise zorluklar bir anda ağırlaşıyor.

Kızlarda DEHB daha az değil, daha sessiz. Belirtiler de bu yüzden kolayca gözden kaçabiliyor. Araştırmalarda geç fark edilmenin izlerini görüyoruz. Evde ve okulda dikkat edeceğiniz noktaları anlamak için bu bulgulara bakalım.

Kızlarda DEHB nasıl görünür?

Toplum taramalarında bileşik görünümde erkek kız oranı 2,7'ye 1, dikkatsiz görünümde 1,8'e 1. Yani kızlar dikkatsiz görünümde erkeklere çok daha yakın. Dikkatsiz görünüm ise dışarıdan en az fark edilen tablo.

• Dalıp gitme. Aklı başka yerde, sorulan soruyu ikinci kez sorunca duyuyor. Sınıfta oturuyor ama dersi takip edemiyor.
• Yavaş iş bitirme. Ödevi bitirmesi saatler alıyor, çünkü başlıyor, kopuyor, geri dönüyor. Bu durum dışarıdan tembellik gibi görülüyor.
• Dağınıklık ve unutkanlık. Çantada eksik defter, kaybolan kalem, unutulan ödev. Küçük şeyler üst üste birikiyor.
• Çok konuşma. Hareketlilik kızlarda zıplama değil, konuşma olarak çıkabiliyor. Durmadan konuşan, sözü kesen kız çocuğu çoğu zaman sosyal diye yorumlanıyor.
• İçe çekilme. Kaygı, üzüntü, kendini yetersiz hissetme. 22 uzmanın bildirisine göre kızlarda kaygı, depresyon, duygusal dalgalanma ve yeme bozukluğu gibi eşlik eden sorunlar daha sık ve daha ağır.
• Telafi. Kız çocukları belirtilerini örtmek için fazladan çalışıyor, listeler tutuyor, arkadaşından kopya çekiyor. Dışarıdan sorun yokmuş gibi görünse de çocuk bunun için çok çaba harcıyor.

Bu işaretlerden yola çıkarak tanı koyamazsınız. Ancak dalıp gitme, işleri yavaş bitirme ve içe çekilme birlikte görülüyor ve aylardır sürüyorsa, değerlendirme istemek için yeterli nedeniniz var.

Kızlar neden geç tanı alıyor?

Davranış sorunu olduğunda daha kolay fark ediliyor

İsveç'te 19.804 ikizin izlendiği çalışma, tanıya giden yolda bir fark gösteriyor: Tanı alan kız ve erkeklerde belirtiler aynı şiddette olsa da kızların tanı alması için davranış sorununun da eklenmesi gerekiyordu.

İsveç'te 19.804 ikiz dokuz yaşında anne baba ölçeğiyle değerlendirildi, sonra ulusal kayıtlardan kimin tanı aldığına bakıldı. Toplumda kızların belirti puanı daha düşüktü ama tanı alan kız ve erkeklerin belirti şiddeti aynıydı. Kızlarda tanı olasılığını ek olarak artıran şey hareketlilik ve davranış sorunuydu. Davranış sorunu olan kızın tanı alma ihtimali 1,43 kat, ilaç alma ihtimali 2,20 kat yüksekti. Kız çocuğu ancak davranış sorunları da yaşadığında değerlendirme ve tedaviye ulaşıyor. Sessiz ve dikkatsiz kızlar ise gözden kaçıyor.

Fark yetişkinlikte kapanıyor

Kızlar DEHB ölçütlerini erkeklerin yarısından biraz az oranda karşılıyor ama bu fark yetişkinlikte neredeyse kapanıyor.

Berkeley'de kız çocuklarının yıllarca izlendiği kohortu ele alan derlemeye göre kızlar çocuklukta DEHB ölçütlerini erkeklerin yarısından biraz az oranda karşılıyor, yetişkinlikte bu fark belirgin biçimde daralıyor. Çocuklukta görülen cinsiyet farkının bir kısmı biyolojik, bir kısmı yönlendirme farkı. Kızlar değerlendirmeye daha az yönlendirildiği için daha az değerlendiriliyor ve daha az tanı alıyor.

Dört yıl geç, daha çok başka tanıyla

Stockholm kayıtlarında kadınlar ortalama 23,5, erkekler 19,6 yaşında tanı aldı; kadınların tanısı ortalama dört yıl gecikti.

Stockholm'de 2011 ile 2021 arasında 85 bin DEHB tanılı kişinin kayıtları incelendi. Kadınlar ortalama 23,5 yaşında, erkekler 19,6 yaşında tanı almıştı, fark yaklaşık dört yıl. Kadınlar hem tanıdan önce hem tanıdan sonra daha fazla psikiyatrik tanı almış ve sağlık hizmetlerine daha sık başvurmuştu. Kızlar yıllarca kaygı, depresyon ya da başka tanılarla takip edildikten sonra DEHB tanısı alıyor.

İlkokulda örtülen güçlükler daha sonra ortaya çıkıyor

Yüksek zeka ve telafi stratejileri ilkokulda belirtiyi örtüyor. Klinik gözlemlere göre dikkatsiz görünümdeki çocuklar dikkat çeken bir sorun davranışı göstermedikleri için geç tanı alıyor ve ilkokulun ortasında ders yükü artınca zorlanmaya başlıyor. Türkiye'de bu kırılma çoğu zaman ortaokula geçişte ve LGS hazırlığında görünür oluyor.

Sessiz görünen belirtilerin sonuçları

Berkeley kohortunda DEHB'li kızlarda kendine zarar verme, yakın ilişki şiddeti ve plansız gebelik riski belirgin yüksek bulundu. Kızlarda çocukluk DEHB'si, ilerleyen yıllarda farklı görünen sorunlarla karşımıza çıkabiliyor. Bu, sessiz tabloyu ciddiye almanın en güçlü gerekçesi.

Ne yapabilirsiniz?

Sınıfta sorun çıkmaması, çocuğunuzun zorlanmadığı anlamına gelmiyor. Evde gördüklerinizi okulda olanlarla yan yana koyarak başlayın:

• Sorun çıkarmasını beklemeyin. Kızlarda değerlendirmeye yönlendirme çoğu zaman ancak davranış sorunu olduğunda yapılıyor. Kızınız sakinse ve notları düşüyorsa, bu değerlendirme istemek için yeterli neden. Öğretmene “Derste dalıyor mu?”, “Yönergeleri kaçırıyor mu?”, “Verilen işi sınıfta bitirebiliyor mu?” diye sorun. Sorunuzu hareketli olup olmadığıyla sınırlamayın.
• Ödevi yavaş bitirmesini tembelliğe bağlamayın. Ödevin üç saat sürmesi, çalışma belleğindeki zorlanmanın ve dikkatin sürekli dağılıp yeniden toplanmasının sonucu. Ödevi parçalara bölmek ve süreyi görünür kılmak bu yükü azaltıyor, ayrıntısı ödev kavgaları bölümünde.
• Dikkat sorunu sürüyorsa kaygı tanısıyla yetinmeyin. Kadınlar DEHB tanısından önce başka psikiyatrik tanılarla takip ediliyor. Kızınıza kaygı ya da depresyon tanısı konduysa ve dikkat sorunu sürüyorsa, DEHB değerlendirmesi de isteyin. Bu durumlar sık sık birlikte görülüyor.
• Ergenlikte içe çekilmeyi izleyin. Kendine zarar verme riski bu grupta belirgin yüksek. Uzun süren üzüntü, uykuda ve iştahta değişim, arkadaşlardan kopma, kendine zarar verme izi gördüğünüzde beklemeyin, çocuk ve ergen psikiyatrisine doğrudan başvurun.
• Ortaokula geçişe ve LGS yılına dikkat edin. Dikkatsiz kızların çoğu bu kademede ilk kez zorlanıyor. Sekizinci sınıfta DEHB tanılı öğrencinin LGS'de tek kişilik salon ve 20 dakika ek süre hakkı var, bunun için RAM tanılamasının sınav yılından önce tamamlanmış olması gerekiyor. Sınav hakları bölümünde adımlar var.
• Kendinize de bakın. Kalıtsallık yüksek ve kadınlar tanıyı dört yıl geç alıyor. Çocuğunuzda gördüğünüz tabloyu kendi çocukluğunuzdan hatırlıyorsanız, erişkin psikiyatrisi değerlendirmesi sizin için de anlamlı.

Sonuç

Kızlarda DEHB daha az değil, daha sessiz. Davranış sorunu olmayan kızlar değerlendirmeye daha geç yönlendiriliyor, dört yıl geç tanı alıyor ve bu sırada kaygı ya da depresyon tanısıyla takip ediliyor. Dalıp gitme, yavaş bitirme ve içe çekilme üçlüsünü ciddiye alın. Değerlendirme istemek için sınıfta sorun çıkarmasını beklemek, desteğin gecikmesine yol açan en sık ve en ağır sonuçları olan hatalardan biri.

Sık Sorulan Sorular

Kızlarda DEHB daha az mı görülüyor?

Çocuklukta tanı oranı erkeklerin yarısından biraz az, yetişkinlikte fark neredeyse kapanıyor. Farkın bir kısmı gerçek, bir kısmı kızların daha az yönlendirilmesinden kaynaklanıyor.

Öğretmen sorun yok diyor, yine de değerlendirme istemeli miyim?

Evet. Öğretmen şikayeti çoğunlukla hareketlilik ve davranış için geliyor. Dikkatsiz görünümdeki kız sınıfta sorun çıkarmadığı için öğretmenin dikkatini çekmiyor. Öğretmene “Derste dalıyor mu?” ve “Verilen işi sınıfta bitirebiliyor mu?” gibi somut sorular sorun.

Kızım hem kaygılı hem dikkatsiz, hangisi önce?

Kaygı ve dikkatsizlik sık sık birlikte görülüyor. Kadınlar DEHB tanısından önce daha çok psikiyatrik tanı alıyor. Değerlendirmede ikisinin de ele alınmasını isteyin, kaygı tedavisi dikkat sorununu çözmüyorsa DEHB sorusunu yeniden açın.

Ergen kızımda DEHB varsa en çok neye dikkat etmeliyim?

İçe çekilme ve kendine zarar verme işaretlerine. Berkeley kohortunda bu risk belirgin yüksek. Uyku, iştah, arkadaş ilişkileri ve kolda yara izi gibi somut işaretleri izleyin, şüphede beklemeyin.

Kaynaklar

• Hinshaw SP, Nguyen PT, O'Grady SM, Rosenthal EA (2022). Annual Research Review, attention-deficit/hyperactivity disorder in girls and women, underrepresentation, longitudinal processes, and key directions. Journal of Child Psychology and Psychiatry 63, 484-496. https://doi.org/10.1111/jcpp.13480
• Mowlem FD, Rosenqvist MA, Martin J ve ark. (2019). Sex differences in predicting ADHD clinical diagnosis and pharmacological treatment. European Child and Adolescent Psychiatry 28, 481-489. https://doi.org/10.1007/s00787-018-1211-3
• Skoglund C, Sundström Poromaa I, Leksell D ve ark. (2024). Time after time, failure to identify and support females with ADHD, a Swedish population register study. Journal of Child Psychology and Psychiatry 65, 832-844. https://doi.org/10.1111/jcpp.13920
• Young S, Adamo N, Ásgeirsdóttir BB ve ark. (2020). Females with ADHD, an expert consensus statement taking a lifespan approach. BMC Psychiatry 20, 404. https://doi.org/10.1186/s12888-020-02707-9
• Willcutt EG (2012). The prevalence of DSM-IV attention-deficit/hyperactivity disorder, a meta-analytic review. Neurotherapeutics 9, 490-499. https://doi.org/10.1007/s13311-012-0135-8
• Child Mind Institute (2026). Complete Guide to ADHD, bölüm 4, Can a child who's not hyperactive have ADHD. https://childmind.org/guide/parents-guide-to-adhd/
• Millî Eğitim Bakanlığı ÖDSGM (2026). Sınavla Öğrenci Alacak Ortaöğretim Kurumlarına İlişkin Merkezî Sınav Başvuru ve Uygulama Kılavuzu, madde 8.3. https://odsgm.meb.gov.tr/