Yaşla Nasıl Değişir?

Yazar: Alperen Demirdöğer

Doktorunuz “Altı ay ilaç kullanıp yeniden değerlendireceğiz” diyor. Yakınlarınızdan ise “Birkaç yıla durulur” ya da “Yaşı büyüdükçe geçer” sözlerini duyuyorsunuz. Bu sözleri dinlerken aklınızdaki soru aynı: Bu ne zaman bitecek? Belirtiler yaşla azalıyor ama çoğunlukla tamamen geçmiyor; biçim değiştiriyor. Önünüzdeki yılları planlarken, hangi zorluğun azalacağını ve hangisinin başka bir biçimde süreceğini bilmek gerekiyor.

Okul öncesinden üniversiteye uzanan yıllarda hem belirtiler hem çocuktan beklenenler değişiyor. Her okul geçişinde planı yeniden ele almak bu yüzden gerekiyor.

Belirtiler yaşla nasıl değişiyor?

Hareketlilik söner, dikkatsizlik kalır

Ergenlikte hareketlilik azalırken dikkatsizlik ve planlama güçlüğü sürer. Çocuğun daha sakin görünmesi, bütün belirtilerin geçtiğini göstermez.

128 erkek çocuğun dört yıl boyunca beş kez değerlendirildiği klinik izlemde yaş ilerledikçe hareketlilik ve dürtüsellik hızla azaldı, dikkatsizlik çok daha yavaş geriledi ve en az remisyona giren alan oldu. Uzlaşı bildirisi de bu değişimi doğruluyor. Ergenlikte ve genç yetişkinlikte hareketlilik dışarıdan görünmez olur, dikkat ve organizasyon sorunu sürer.

Bu yüzden DEHB'li bir ergen artık koşturmasa da ödevini bitiremeyebiliyor. Dışarıdan düzelmiş gibi görünse de dikkat ve planlama güçlükleri devam ediyor. Yerinde durabildiği için tanıyı sorgulamak sık yapılan bir hata.

Görünüm değişir, etiket değişmez

DEHB tanısı alan 100 çocuğa beş ila dokuz yıl sonra bakıldığında 59'u hala ölçütleri karşılıyor ama yalnız 35'i aynı görünümde. Zamanla en çok değişen, hareketli görünüm: beş ila dokuz yılda yalnız yüzde 33'ü DEHB olarak kalıyor ve çoğu dikkatsiz ya da bileşik görünüme kayıyor. Dikkatsizlik ve hareketlilik boyutları ise görünümlerden çok daha kararlı.

Seyir düz değil, dalgalı

Çocuklukta DEHB tanısı alan 558 kişinin 25 yaşına kadar sekiz kez değerlendirildiği MTA kohortunda yalnız yüzde 9,1'i kalıcı iyileşmeye ulaştı, yüzde 63,8'i düzelip tekrar kötüleşen dalgalı bir seyir izledi.

DEHB'nin çocukların yarısında geçtiğine dair yaygın bir inanış var. Bu tahmin tek bir zaman noktasına bakan eski çalışmalardan geliyor. MTA kohortunda 558 çocuk 10 yaşından 25 yaşına kadar sekiz kez değerlendirildi.

• Yüzde 63,8'inde belirtiler bir dönem düzeldi, sonra geri geldi.
• Yüzde 9,1'i kalıcı olarak iyileşti.
• Yüzde 10,8'i her değerlendirmede aynı şiddette sürdü.
• Herhangi bir noktada tam remisyona girenlerin büyük kısmında sonradan nüks görüldü.

Bu bulgular DEHB'nin kronik ve dalgalı seyrini gösteriyor. Tedaviden sonra belirtilerin geri dönüp dönmediğinin belirli aralıklarla kontrol edilmesi de bu nedenle öneriliyor. Evde bir yılın iyi geçmiş olması, tedavinin tamamlandığı anlamına gelmiyor.

25 yaşında tablo ne?

İzlem çalışmalarının meta-analizinde 25 yaşında tam tanı ölçütlerini karşılayanlar yaklaşık yüzde 15, hayatı zorlayan kalıntı belirtiler eklenince yüzde 65. 21 çalışmada 1.600'den fazla kişinin verilerine dayanan uzlaşı bildirisinde ise yaklaşık altıda birinin tam tanı ölçütlerini karşıladığı, yaklaşık yarısında kısmi belirtilerin sürdüğü belirtiliyor.

Beyin gelişimini izleyen çalışmalar da bu konuda bir ipucu veriyor. Çocukken DEHB tanısı almış 92 kişi yetişkinlikte yeniden tarandığında belirtileri geçenlerin beyin kabuğu gelişimi zamanla tipik gelişime yaklaşmış, belirtileri sürenlerde ön beyindeki incelme daha hızlı olmuştu. Ergenlikte beynin hangi yöne gittiği, yetişkinlikte DEHB'nin sürüp sürmeyeceğiyle ilişkili. Bu da ergenliği tedaviyi bırakmak için değil, en dikkatli izlemek için uygun dönem yapıyor.

Kademe kademe ne beklemeli?

Türkiye'de okul hayatında dört geçiş noktası var ve her birinde çocuğun üstlendiği yük artıyor. Belirtilerin şiddeti içinde bulunulan koşullara göre değişir. Ödül yakınsa, geri bildirim hızlıysa, birebir ilgi varsa, ortam yeniyse belirti azalır. Bu dört koşulun ne ölçüde sağlandığı, okul kademesine göre değişiyor.

• Okul öncesi. Hareketlilik ve dürtüsellik ön planda. Beş yaş altında dağınık ve hareketli olmak normal, bu yaşta tanı güç ve kılavuzlar altı yaş altında önce ebeveyn eğitimi öneriyor. Aile forumlarında ilk şüphe genellikle anasınıfı öğretmeninden geliyor.
• İlkokul, 1 ile 4. sınıf. Tanıların çoğu burada konuyor çünkü ilk kez sabit oturma, sırada bekleme ve yazı yazma isteniyor. Ödev başında savaş bu dönemde başlıyor. Birebir ilgi hala yüksek olduğu için destek odası ve öğretmen iş birliği en çok işe yarayan dönem.
• Ortaokul, 5 ile 8. sınıf. Öğretmen sayısı artıyor, birebir ilgi düşüyor, ödev yükü büyüyor. Dikkatsiz görünümdeki çocuklar, özellikle kızlar, çoğu zaman ilk burada fark ediliyor. Sekizinci sınıfta LGS var ve DEHB tanılı öğrenci için sınav tedbiri hakkı doğuyor, ayrıntısı sınav hakları bölümünde.
• Lise, 9 ile 12. sınıf. Hareketlilik görünmez oluyor, iç huzursuzluk ve ertelemeye dönüşüyor. Biyolojik saat ergenlikte geriye kayıyor ve 19 yaş civarında en geç noktasına ulaşıyor (53.689 kişi). Derslerin erken başlaması bu çocukları zorluyor. Dürtüsellik de bu yaşlarda trafik kazası ve madde kullanımı riskini artırıyor. 12. sınıfta YKS ve ÇÖZGER'in 18 yaşta bitmesi aynı yıla denk geliyor, bunu önceden planlamak gerekiyor.
• Üniversite. Yapı azalıyor, denetim kalkıyor, sorumluluk artıyor. Dışarıdan gelen düzen gittiği için belirtiler yeniden görünür oluyor. Ders çalışma rehberinin üniversiteye geçiş bölümü bunu anlatıyor.

Okul geçişlerinde resmi işlemler de yenileniyor. Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği'ne göre kademeler arası geçişte eğitsel değerlendirme ve tanılama yeniden yapılıyor. Yani ilkokuldan ortaokula ve ortaokuldan liseye geçerken RAM süreci tekrar işliyor. Siz de her geçişte çocuğunuzun ihtiyaçlarını ve o yılın planını yeniden ele alın.

Ergenlikte risk neden artıyor?

Ergenlikte hangi risklerin arttığını bilmek, tedaviyle ilgili kararları değerlendirmenize yardımcı olur.

• Kaza ve yaralanma. 28 çalışma ve dört milyondan fazla kişiyi toplayan meta-analizde DEHB'de kasıtsız yaralanma riski yüzde 53 yüksek. Ciddi trafik kazası riski yüzde 50 yüksek, ilaç alınan aylarda kaza riski erkekte yüzde 38, kadında yüzde 42 düşük (2,3 milyon kişi).
• Madde kullanımı. Tedavi edilmeyen DEHB'de risk yüksek, ilaç alınan dönemlerde madde ile ilişkili sorun olasılığı erkekte yüzde 35, kadında yüzde 31 düşük (2,99 milyon kişi).
• Yaşam beklentisi. Danimarka ulusal kohortunda 32.061 DEHB'li kişide düzeltilmiş ölüm oranı oranı 2,07. Birleşik Krallık birinci basamak kohortunda tanılı yetişkinlerde yaşam beklentisi erkekte 6,78, kadında 8,64 yıl kısa (30.039 kişi). Bu sayıların büyük kısmı kaza, madde ve özkıyım kaynaklı, yani değiştirilebilir.

Bu rakamlar, DEHB'nin takip ve tedavi edilmesinin neden önemli olduğunu gösteriyor. Risklerin azaldığı çalışmaların ortak noktası, ergenlerin tedaviye devam etmesi.

Bu bilgi ne işe yarar?

Çocuğunuz büyürken destek ihtiyacı da aynı kalmıyor. İyi giden bir dönemde takibi bırakmadan, yeni okulun ve yaşın getirdiklerine göre planı yenilemek gerekiyor:

• İyi giden bir yılın ardından takibi bırakmayın. Belirtilerin dönem dönem azalıp yeniden artması, DEHB'nin olağan seyrinin parçası. Kılavuzların ve ilaç prospektüslerinin yılda bir ilaçsız değerlendirme önerisi tam bunun için var. İlaçsız arada durumunu değerlendirin ve sonraki kararı buna göre verin; bir yıl iyi gitti diye takibi bırakmayın.
• Her kademe geçişinde planı yenileyin. RAM tanılaması zaten yenileniyor. Siz de öğretmenle, BEP birimiyle ve hekimle aynı masaya oturun. Ortaokul ve lise geçişleri belirtinin biçim değiştirdiği yerler.
• Daha sakin olmasını iyileşme saymayın. Hareketlilik sönüyor, dikkat ve planlama sorunu kalıyor. Zorluklar artık sınıftaki hareketlilikten çok ödevlerde ve zaman yönetiminde kendini gösteriyor.
• Lisede riskleri konuşun. Trafik, madde kullanımı ve uyku bu konuşmanın konuları. İlaç bu üçünde de koruyucu. Ergenlik bölümü bunu ayrıntılı anlatıyor.
• 18 yaşı önceden planlayın. ÇÖZGER 18 yaşın dolmasıyla geçersiz oluyor. YKS'ye 18 yaşında girecek bir çocuk için erişkin raporuna geçiş zamanlaması bir yıl önceden düşünülmeli. Sınav hakları bölümünde adımları var.

Sonuç

DEHB çoğu çocukta geçmiyor, biçim değiştiriyor. Hareketlilik ergenlikte sönüyor, dikkatsizlik ve planlama sorunu kalıyor, seyir dalgalı. Her okul geçişi yükü artırıyor ve yeni bir plan istiyor. Ergenlik hem riskin arttığı hem de tedavinin en çok fark yarattığı dönem. Bu yüzden ergenlikte sakinleştiğini görüp takibi gevşetmek yerine, bu yıllarda daha sıkı izlemek gerekiyor.

Sık Sorulan Sorular

Büyüyünce geçer mi?

Çoğunlukla hayır. 16 yıl izlenen 558 çocuğun yalnız yüzde 9,1'i kalıcı remisyona girdi. 25 yaşında tam tanı yüzde 15'te, kısmi belirti yüzde 65'te sürüyor. Hareketlilik azalırken dikkat ve planlama güçlükleri devam ediyor.

Kaç yıl ilaç kullanılır?

Sabit bir süre yok. Prospektüsler 12 aydan uzun kullanımda hekimin ilaçsız denemeyle yararı yeniden değerlendirmesini ve yılda en az bir kez, tercihen okul tatilinde ara verilmesini öneriyor. Karar her yıl yeniden veriliyor. Ayrıntısı ilaçlar bölümünde.

Lisede sakinleşti, tanı yanlış mıydı?

Büyük olasılıkla hayır. Hareketlilik yaşla söner, dikkatsizlik kalır. Sakinleşen ergenin ödevlerini, zamanını ve işlerini nasıl düzenlediğine de bakın. Zorluklar farklı alanlarda sürüyor olabilir.

Yetişkinlikte DEHB başlar mı?

Tartışmalı. Brezilya doğum kohortunda genç yetişkinlikte ölçütleri karşılayan 492 kişinin yalnız 60'ı çocuklukta tanılıydı. Ama çocukluk belirtilerinin geriye dönük sorgulamada kaçırıldığı eleştirisi güçlü. Tanı kılavuzu hala 12 yaş öncesi başlangıç istiyor.

Kaynaklar

• Sibley MH, Arnold LE, Swanson JM ve ark. (2022). Variable patterns of remission from ADHD in the Multimodal Treatment Study of ADHD. American Journal of Psychiatry 179, 142-151. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2021.21010032
• Biederman J, Mick E, Faraone SV (2000). Age-dependent decline of symptoms of attention deficit hyperactivity disorder. American Journal of Psychiatry 157, 816-818. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.157.5.816
• Faraone SV, Banaschewski T, Coghill D ve ark. (2021). The World Federation of ADHD International Consensus Statement. Neuroscience and Biobehavioral Reviews 128, 789-818. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2021.01.022
• Willcutt EG, Nigg JT, Pennington BF ve ark. (2012). Validity of DSM-IV attention deficit/hyperactivity disorder symptom dimensions and subtypes. Journal of Abnormal Psychology 121, 991-1010. https://doi.org/10.1037/a0027347
• Faraone SV, Biederman J, Mick E (2006). The age-dependent decline of attention deficit hyperactivity disorder, a meta-analysis of follow-up studies. Psychological Medicine 36, 159-165. https://doi.org/10.1017/S003329170500471X
• Shaw P, Malek M, Watson B ve ark. (2013). Trajectories of cerebral cortical development in childhood and adolescence and adult ADHD. Biological Psychiatry 74, 599-606. https://doi.org/10.1016/j.biopsych.2013.04.007
• Fischer D, Lombardi DA, Marucci-Wellman H, Roenneberg T (2017). Chronotypes in the US, influence of age and sex. PLoS One 12, e0178782. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0178782
• Ruiz-Goikoetxea M, Cortese S, Aznarez-Sanado M ve ark. (2018). Risk of unintentional injuries in children and adolescents with ADHD and the impact of ADHD medications. Neuroscience and Biobehavioral Reviews 84, 63-71. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2017.11.007
• Chang Z, Quinn PD, Hur K ve ark. (2017). Association between medication use for attention-deficit/hyperactivity disorder and risk of motor vehicle crashes. JAMA Psychiatry 74, 597-603. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2017.0659
• Quinn PD, Chang Z, Hur K ve ark. (2017). ADHD medication and substance-related problems. American Journal of Psychiatry 174, 877-885. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2017.16060686
• Dalsgaard S, Østergaard SD, Leckman JF, Mortensen PB, Pedersen MG (2015). Mortality in children, adolescents, and adults with attention deficit hyperactivity disorder, a nationwide cohort study. Lancet 385, 2190-2196. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(14)61684-6
• O'Nions E, El Baou C, John A ve ark. (2025). Life expectancy and years of life lost for adults with diagnosed ADHD in the UK. British Journal of Psychiatry 226, 261-268. https://doi.org/10.1192/bjp.2024.199
• Caye A, Rocha TB, Anselmi L ve ark. (2016). Attention-deficit/hyperactivity disorder trajectories from childhood to young adulthood, evidence from a birth cohort supporting a late-onset syndrome. JAMA Psychiatry 73, 705-712. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2016.0383
• Millî Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği, madde 9 (RG 7.7.2018, 30471). https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/yonetmelik/7.5.24736.pdf
• Barkley: Belirti şiddetinin ödül, geri bildirim, birebir ilgi ve ortamın yeniliğine göre değişmesine ilişkin aile rehberi açıklaması.
• Metindeki mevzuat ve kılavuz dayanakları: madde 9.