Ana içeriğe geç
DopaLive
Başla
10 dk okuma

Öğretmenle İşbirliği

Yazar: Alperen Demirdöğer

Bir köprüyle bağlanan ev ve okul

Birinci sınıfın ilk ayı. Telefon neredeyse her hafta çalıyor ve siz yine okula çağrılıyorsunuz. Bir anne, bir forum paylaşımında çocuğunun Concerta kullanmasını öğretmenin önerdiğini anlatıyor. İlaç önerisini bir hekimin değil, öğretmenin yapmasına dikkat çekiyor. Sonunda ağlayarak öğretmenden, çocuğu hareketli olduğu için artık kendisini aramamasını istemiş. Yalnızca saygısızlık ya da şiddet olduğunda aranmak istediğini söylemiş.

Öğretmen otuz kişilik bir sınıfı yönetmeye çalışıyor. Aile ise her telefonu bir suçlama gibi duyuyor; iki taraf da yorulmuş. Birlikte uygulayabileceğiniz bir plan, bu konuşmaların yönünü değiştirebilir. Bunun için sınıfta hangi yöntemlerin işe yaradığını, hangilerinin yeterince araştırılmadığını ve evdeki takiple nasıl birleştirilebileceğini bilmek gerekiyor.

Okulda kim ne yapar?

Türkiye'de okul rehber öğretmeni, mevzuat gereği öğretmen, veli ve yöneticilere danışmanlık yapıyor; okul ile RAM arasındaki bağlantıyı da sağlıyor.

  • Sınıf öğretmeni ya da sınıf rehber öğretmeni. Gözlem yapıyor, sınıfta uyarlamaları uyguluyor ve akademik ya da duygusal destek ihtiyacı olan öğrenciyi rehberlik servisine yönlendiriyor. Okulda rehber öğretmen yoksa RAM'a yönlendiriyor.
  • Okul rehber öğretmeni. Öğretmen, veli ve yöneticilere danışmanlık yapıyor, uzmanlık alanı dışındaki ihtiyaçlarda öğrenciyi uygun uzmana yönlendiriyor. Velinin talebi üzerine eğitsel değerlendirme istek formunu RAM'a gönderiyor ve BEP geliştirme biriminde yer alıyor. Okulda rehber öğretmen varsa LGS sınav tedbiri başvurusu da okula yapılıyor.
  • BEP geliştirme birimi. Kaynaştırma öğrencisinin bireysel programını hazırlıyor ve öğretim yöntemlerini belirliyor. BEP bölümü bunu anlatıyor.
  • Hekim. Tanıyı koyuyor ve ilaç kararını veriyor. İlaç önerisi öğretmenin değil hekimin görevi. Öğretmenin gözlemi ise hekim için çok değerli, bu gözlemi yazılı olarak isteyin.

Sınıfta ne işe yarıyor?

Sonuca dayanan yöntemler en etkili

Sınıf müdahalelerinde övgü, puan ve hafif yaptırım gibi sonuca dayanan yöntemler, ortamı ve yönergeyi düzenlemeye göre çok daha büyük etki gösterdi.

DEHB belirtisi olan çocuklara yönelik sınıf uygulamalarını bir araya getiren meta-analizde, genel etki büyüklüğü 0,92 bulundu. Ama yöntemler arasında büyük fark vardı.

  • Övgü, puan, jeton ve hafif yaptırıma dayanan sonuç temelli yöntemler, 1,82.
  • Kendini izleme gibi öz düzenleme yöntemleri, 0,56.
  • Ortam ve yönerge düzenlemesi gibi öncül temelli yöntemler, 0,31.

Etki genel eğitim sınıflarında diğer ortamlara göre daha büyüktü. Bu meta-analizdeki çalışmaların çoğu düşük kalitedeydi ve yayın yanlılığı belirgindi. Bu yüzden rakamları beklenen etkinin üst sınırı gibi düşünmek gerekiyor. Yöntemler arasındaki sıralama ise tutarlı. Öğretmenin çocuğun olumlu davranışını fark edip hemen övgü ya da puanla karşılık vermesi, sınıf düzenini değiştirmekten daha çok işe yarıyor.

Günlük rapor kartı

Öğretmen her gün iki ya da üç hedef davranışı bir kağıtta işaretliyor. Çocuk bu kağıdı eve getiriyor ve hedeflerine ulaştığı günlerde evde ödül kazanıyor. 7 grup tasarımlı çalışmada öğretmenin puanladığı DEHB belirtilerinde etki büyüklüğü 0,36, doğrudan sınıf gözleminde 1,05 bulundu. Gözlem sonuçları çalışmadan çalışmaya çok değişiyordu.

Bu takibi okulda ve evde sürdürebilmek için kartı şöyle hazırlayın:

  • İki ya da üç hedef seçin. Hedefler somut ve gözlenebilir olsun. Örneğin sırasından izinsiz kalkmaması, verilen işi bitirmesi veya ödevini ajandaya yazması.
  • Öğretmenin kolayca doldurabileceği bir kart hazırlayın. Dersin ya da günün sonunda birkaç işaret koyması yeterli olsun. Uzun yorumlar yazılması gereken bir sistemi sürdürmek zorlaşıyor.
  • Ödülü evde verin. Okulda kazanılan işaretler evde puana dönüşüyor. Bunun için evde davranış yönetimi bölümündeki puan sistemini kullanabilirsiniz.
  • Başta kolay kazanılsın. İlk haftalarda hedefin çocuğun ulaşabileceği bir düzeyde olması gerekiyor.

Öğretmenle anlaşarak bu takibi bir kağıt, ajanda sayfası ya da mesaj üzerinden sürdürebilirsiniz.

Okul temelli programlar

Okul temelli randomize denemelerin 2025 tarihli meta-analizinde akademik performansta küçük ile orta arası bir iyileşme, dikkatsizlikte küçük bir azalma görüldü, hareketlilikte etki çıkmadı ve ilkokul programları ortaokul ve liseden daha etkiliydi.

Okulda uygulanan DEHB müdahalelerinin randomize denemelerinde akademik performansta 0,37 düzeyinde bir iyileşme ve dikkatsizlikte küçük bir azalma görüldü. Hareketlilik ve dürtüsellikte anlamlı etki yoktu. İlkokul programları akademik sonuçta ortaokul ve lise programlarından daha etkiliydi. Bu da erken başlamanın değerini gösteriyor.

Çok önerilen ama test edilmemiş olanlar

DEHB'li öğrenciler için hazırlanan broşürlerde ve internette pek çok sınıf içi uyarlama öneriliyor. Bu önerilerin çoğu iyi niyetle hazırlanmış olsa da çok azı araştırmalarla test edilmiş.

  • Ön sıraya oturtma. DEHB'de bu uyarlamayı deneysel olarak değerlendiren bir çalışma bulunamadı.
  • Öğretmenin yakında durması. Tek bir çalışmada sonuçsuz kaldı.
  • Görevi kısaltmak. Üç öğrencilik bir çalışmada görev üzerinde kalma süresini artırdı, ama doğru yanıt sayısını artırmadı.
  • Ek süre. DEHB'li öğrencilere DEHB'si olmayan akranlarından daha fazla fayda sağladığı gösterilemedi. Sınav hakları bölümü bunu ayrıca anlatıyor.

Bir başka yöntem, öğretmenin öğrenciye daha sık soru sorması ve cevap verme fırsatı tanıması. Dokuz öğrencinin katıldığı bir çalışmada bu uygulama, doğru cevapları ve öğrencilerin verilen işle ilgilenme süresini belirgin biçimde artırdı. Çalışma küçük, ama yöntem az masraflı ve uygulanabilir.

Bir uyarlamanın test edilmemiş olması, işe yaramadığını göstermiyor. Etkisi hakkında henüz yeterli bilgimiz olmadığını gösteriyor. DEHB bakımında oturma düzeninin, ışığın ve gürültünün ayarlanması; kulaklıkla dikkat dağıtıcıların azaltılması; kısa odaklanma sürelerinin arasına hareket molaları konması ve sözlü isteklerin yazılı yönergelerle desteklenmesi öneriliyor. Bunların çocuğun bireysel ihtiyacına göre belirlenmesi gerekiyor. Öte yandan, çocuğa beceri kazandırmadan uzun süre sürdürülen uyarlamaların beklentileri düşürebileceğine dair uyarılar da var.

Uygulamaya övgü, puan sistemi ve günlük rapor kartıyla başlayın. Bunlar, araştırmalarda en güçlü desteği bulan yöntemler. Sonra çocuğa özgü ortam düzenlemelerini deneyin ve gerçekten işe yarayıp yaramadığını birkaç haftalık gözlemle kontrol edin.

Kıpırdanma ve hareket

DEHB'li çocuklarda daha fazla hareket, çalışma belleği görevinde daha iyi performansla birlikte görüldü. Ama okul öncesinde sınıfta fidget spinner kullanımı dikkat hatalarını artırdı. Çocuğun dersi bölmeden hareket edebilmesi için öğretmenle seçenekleri konuşabilirsiniz: ayakta durmasına izin verilmesi, elinde küçük bir top sıkması, tahtayı silmesi ya da kağıt dağıtması gibi. Çocuğun gözünü sürekli oyuncağa çevirmesini gerektiren oyuncaklar sınıfa uygun değil. Ders çalışma rehberindeki odak ve ortam bölümü ayrıntıyı veriyor.

Öğretmenle ilk görüşme

Mavi ve turuncu iki desteğin arasında uzanan kağıt yol

Yoldaşlık

Öğretmenle yalnızca bir sorun çıktığında konuşuyorsanız, düzenli bir plan kurmak için dönemin ilk haftalarında randevu isteyin. Sorun büyümeden yapacağınız bu görüşmeye, konuşacaklarınızı kısa bir not halinde yazarak gidin.

  • Tanıyı kısaca anlatın. Ne kadarını paylaşacağınıza siz karar verin. Öğretmen, çocuğunuzun ihtiyaçlarını bildiği ölçüde derslerde uyarlama yapabilir.
  • Neyin işe yaradığını anlatın. Evde hangi yöntem çalışıyor, çocuk hangi ortamda daha iyi, güçlü yanları neler.
  • İki ya da üç hedef seçin. Her şeyi aynı anda değiştirmeye çalışmak yerine bu hedefleri takip edin. Bunun için günlük rapor kartını önerin.
  • Nasıl haberleşeceğinizi belirleyin. Haftalık kısa bir not ya da mesaj kullanabilirsiniz. Hangi durumlarda hemen aranacağınızı da birlikte kararlaştırın. Her küçük olayda telefonla görüşmek hem aileyi hem öğretmeni tüketiyor.
  • İlaç bilgisi. İlaç kullanılıyorsa saatini ve etkinin azaldığı zamanları söyleyin. Öğretmenden ilacın etkisine dair gözlem isteyin, bu gözlem hekim için önemli.
  • Bir sonraki görüşmeyi planlayın. Dört ile altı hafta sonra kısa bir değerlendirme yapmak üzere tarih belirleyin.

Yanınızda varsa hekimin önerilerini, RAM raporunu ve BEP'i götürün. Görüşmeden sonra konuşulanları iki üç maddeyle yazılı özetleyip öğretmene iletin.

Zor durumlar

Öğretmen tanıya inanmıyor

Önce rehber öğretmenden destek isteyin. Hekimin öğretmene yönelik kısa bir yazılı önerisi de işe yarayabilir. Tanı ölçütlerine göre belirtilerin birden fazla ortamda görülmesi gerekiyor; öğretmenin gözlemi de zaten bu değerlendirmenin bir parçası. Öğretmenden, gözlediği davranışları paylaşarak değerlendirmeye katılmasını isteyin.

Çocuğu sınıfta istemiyorlar

Forumlarda kaynaştırma öğrencisi olan çocuğun okul tarafından istenmediğini, okul değiştirmesi için baskı yapıldığını anlatan aileler var. RAM'ın verdiği eğitsel karar bağlayıcı. Bu durumda okul müdürüne yazılı başvurun, BEP biriminin toplanmasını isteyin ve gerekirse RAM ile ilçe milli eğitim müdürlüğüne bilgi verin. Okul değiştirmek bazen en iyi çözüm olabilir, ama hakların kullanılmasından sonra gelen bir seçenek olmalı.

Disiplin

Dürtüsel davranışlar disiplin sürecine taşınıyorsa BEP'te davranış planının olup olmadığını sorun. BEP bölümünün disiplin başlığı kaynaştırma öğrencisine özgü kuralları anlatıyor.

Öğretmen ilaç öneriyor

Teşekkür edin ve gözlemini yazılı olarak isteyin. İlaç kararını hekimle birlikte vereceğinizi söyleyin. Öğretmenin gözlemi bu karara katkı verir; ilaç kararını hekim verir.

Ortaokul ve lisede

Ortaokulda öğretmen sayısı birden artıyor ve her öğretmen çocuğu haftada birkaç saat görüyor. Bu dönemde öğretmenler arasındaki iletişimi bir kişinin takip etmesini sağlayın. Bu görevi genellikle sınıf rehber öğretmeni üstleniyor. Günlük rapor kartı yerine haftalık bir kontrol ve ajanda takibi daha uygulanabilir. Ödev kavgaları bölümündeki HOPS yöntemi bu yaş için geliştirildi.

Lisede, gencin neye ihtiyaç duyduğunu öğretmenine kendisinin anlatabilmesi üzerinde çalışın. İlk görüşmeye birlikte gidin; ardından öğretmeniyle tek başına kısa bir konuşma yapmasını sağlayın. Üniversitede engelli öğrenci birimine kendisinin başvurması gerekecek. Bunu lise yıllarında denemeye başlaması, bu beceriyi çalışmasını sağlıyor.

Sonuç

Öğretmenle işbirliğinin temeli, yalnızca sorun çıktığında haberleşmek yerine iki ya da üç hedefi birlikte takip etmek. Övgü, puan ve hafif yaptırım gibi sonuca dayanan yöntemler, ortam düzenlemesinden çok daha güçlü. Günlük rapor kartı sayesinde aile ve öğretmen aynı hedefleri takip edebiliyor. Ön sıra ve ek süre gibi yaygın uyarlamalar DEHB'de test edilmedi, bu yüzden işe yarayıp yaramadıkları her çocukta ayrıca gözlenmeli. Rehber öğretmen okulda sizin en önemli bağlantınız.

Sık Sorulan Sorular

Öğretmene tanıyı söylemeli miyim?

Bu sizin kararınız. Ama öğretmen bildiği ölçüde uyarlama yapabilir ve gözlemiyle tedaviye katkı verebilir. Ne kadar paylaşacağınızı önceden düşünün ve öğretmenden bu bilgiyi gizli tutmasını isteyin.

Ön sıraya oturtmak işe yarar mı?

DEHB'de bunu test eden deneysel bir çalışma bulunamadı. Çocuğa göre işe yarayabilir ya da yaramayabilir. Daha güçlü kanıtı olan yöntemler övgü, puan sistemi ve günlük rapor kartı.

Günlük rapor kartı nedir, nasıl kurulur?

Öğretmenin her gün iki üç hedef davranışı işaretlediği ve evde ödüle bağlanan kısa bir kart. Öğretmenin puanladığı belirtilerde küçük ile orta arası bir iyileşme sağlıyor. Hedefler somut olmalı, kartı doldurmak kısa sürmeli ve çocuk başlangıçta ödülü kolayca kazanabilmeli.

Her hafta okula çağrılıyorum, ne yapmalıyım?

Öğretmenle ve rehber öğretmenle düzenli bir iletişim planı yapmayı önerin. Haftalık bir notla haberleşmeyi, acil arama gerektiren durumları birlikte belirlemeyi ve dört ile altı haftada bir kısa değerlendirme yapmayı konuşun. Sorunlar sürüyorsa BEP biriminin toplanmasını isteyin.

Kaynaklar

Kaynak notu: Barkley'nin aile rehberinde günlük rapor kartları için çoğaltılabilir şablonlar bulunuyor.

Paylaş

DopaLive uzmanlık hizmeti, tıbbi teşhis, tedavi veya psikoterapi yerine geçmez. Koçluk ve psikolojik danışmanlık, günlük hayatta daha uygulanabilir adımlar kurmaya yardımcı olur. Tıbbi veya psikolojik bir rahatsızlıkta yetkili sağlık profesyoneline başvurulmalıdır.

Önceki

ÇÖZGER ve Sağlık Raporları

Sonraki

Sınav Hakları, LGS ve YKS

Sana uygun desteği birlikte netleştirelim

Birkaç kısa soruyla ihtiyacını paylaş ve sana uygun destek türünü gör.

Yolculuğuna başla