Zaman ve Plan

Yazar: Alperen Demirdöğer

Sınava daha üç hafta var. İki hafta var. Hafta sonu başlarım. Sınavdan önceki gece masadasın ve konu listesine bakıyorsun.

Bu durum DEHB'li öğrencilerin çoğuna tanıdık. Saati okuyabiliyorsun, ama ilerideki bir tarih bugün ne yaptığını yeterince etkilemiyor. Hem süreyi kestirmekte hem de ödülü beklemekte zorlanınca üç hafta sonraki sınav için bugün harekete geçmek güçleşiyor. Plan yapmak, o tarihi ve o zamana kadar yapman gerekenleri her gün hatırlamanı sağlıyor.

Bunun için üç araç kullanacağız: dönem planı, haftalık plan ve günlük liste. Ayrıca zamanı gözünün önünde tutmanın yollarını bulacaksın.

Zaman neden kayıyor?

Süreyi kestirmek zor

55 çalışmayı bir araya getiren bir meta-analizde DEHB'li kişiler, zaman algısını ölçen dört görevin tamamında daha fazla hata yaptı. Bir süreyi yeniden üretmede ve iki süreyi ayırt etmede fark orta düzeydeydi, süreyi tahmin etmede küçük ile orta arasındaydı. Yani on dakika sandığın iş kırk dakika sürüyorsa bu ölçülmüş bir eğilim.

İnternette buna zaman körlüğü deniyor. Ancak araştırmalarda ölçülen, zamanı hiç hissetmemek değil; süre tahminlerinin tutarlı biçimde yanılması. Üstelik her DEHB'li bu güçlüğü aynı ölçüde yaşamıyor. 71 DEHB'li çocukta zamanlama, dürtüyü durdurma ve beklemeye dayanma zorlukları birbirinden bağımsız çıktı, birçok çocukta yalnız biri vardı. Sende hangi güçlüğün öne çıktığını, yaşadıklarını kaydederek görebilirsin.

Sonucu uzaktayken başlamak zorlaşıyor

DEHB'li kişiler bekleyip büyük ödülü almak yerine hemen gelen küçük ödülü seçmeye orta düzeyde daha yatkın (etki büyüklüğü 0,43). Sınava hazırlanırken bu farkı, haftalar sonraki notla şu an izleyebileceğin video arasında hissediyorsun.

Şimdi 10 lira almayı mı seçersin, bir hafta sonra 20 lira almayı mı? 21 çalışma ve 3.913 kişiyi kapsayan meta-analizde DEHB'li çocuk ve yetişkinler hemen gelen küçük ödülü seçmeye daha yatkındı. Etki büyüklüğü 0,43, yaşa ve ödülün gerçek ya da hayali olmasına göre değişmedi.

Buna gecikmeden kaçınma deniyor. DEHB'li kişiler beklemekte daha çok zorlandıkları için süreyi kısaltmaya ya da beklemekten tamamen kaçınmaya çalışıyor. Ders çalışmanın ödülü, iyi bir not ya da kazanılan bir okul, haftalar ya da aylar sonra geliyor. Telefondaki video ise hemen karşılık veriyor. Bu yüzden dikkatin çoğu zaman videoya kayıyor.

Bu bölümdeki planlama önerilerinin dayandığı beceri programında, insanların ne kadar uzak bir geleceği düşünerek hareket ettiğini anlatan yaklaşık bir tablo var. Tabloda 17 ile 23 yaş arasındaki biri için bu süre iki ile üç hafta olarak veriliyor. Bu, araştırmayla ölçülmüş bir sonuç değil; uygulayıcıların kullandığı bir kural. Planlama açısından karşılığı şu: üç haftadan uzaktaki bir tarihi takvimde görünür hale getirmediğinde, o tarihe göre hareket etmek zorlaşıyor.

Ne yapabilirsin?

Plan, ilerideki bir iş için bugün ne yapacağını gösterir. Dönem planında tüm tarihleri bir arada görürsün. Haftalık planda bu işlere ne zaman çalışacağını belirlersin. Günlük listede ise bugün tamamlayacağın işleri seçersin.

Dönem planı, tek sayfa

Dönemin başında bir saat ayırıp önündeki aylarda notunu etkileyecek tüm sınavları, ödevleri ve projeleri tek sayfada topla. Okuduğun sınıfa ve hazırlandığın sınava göre bu sayfaya şunları yazabilirsin:

• Lisede. Okulun duyurduğu yazılı takvimi, performans ödevi teslimleri, okulun ya da dershanenin deneme takvimi.
• Üniversitede. Her dersin izlencesindeki vize, final, ödev ve proje tarihleri, her birinin notun yüzde kaçı olduğu.
• Sınav yılında. LGS ya da YKS tarihi, başvuru dönemi ve deneme takvimi.

Bunun için dört aylık bir duvar takvimi kullanabilirsin. Duvardaki takvim her zaman gözünün önünde olur. Telefondaki takvime ise ancak uygulamayı açtığında bakarsın.

Geriye doğru planla

Planım

Takvimde sınav gününü görmek başlangıç. O güne kadar neler yapacağını yerleştirmek için sınavdan geriye doğru say:

• Her sınav için üç ile dört tekrar oturumu. Bunları aynı haftaya değil, sınava kadar olan haftalara yay. Tekrarı zamana yaymak, aynı tekrarı bir güne yığmaya göre kalıcılığı belirgin biçimde artırıyor (etki büyüklüğü 0,74). Nasıl yapılacağı çalışma teknikleri bölümünde.
• Büyük ödevi parçalara ayır. Dört sütunlu bir tablo hazırla: yapılacak iş, öğretmenin bu işten beklentisi ve vereceği puan, tahmini süre ve ne zaman yapacağın. Araştırmayı, taslağı, kaynakçayı ve son okumayı ayrı satırlara yaz. Her biri için takvimde zaman ayır.
• Son günü boş bırak. Teslimden bir gün önceyi hiçbir işe ayırma. Gecikme olursa oraya kayar.

Tahmininle gerçek süreyi karşılaştır

Süre tahminleri DEHB'de yanıltıcı olabiliyor. Kendi tahmininin ne kadar saptığını görmek için işe başlamadan önce kaç dakika süreceğini yaz, bitince de gerçek süreyi yanına ekle. İki hafta sonra bu iki sütunu karşılaştır.

Çoğu kişi, tahminlerinin ne kadar yanıldığını böyle bulur. Diyelim ki işler tahmininden yaklaşık iki kat uzun sürüyor. Bundan sonra yazdığın her tahmini iki ile çarp. Bu oranı kendi kayıtlarından çıkar; bir başkasının oranını kullanma.

Haftalık plan

Haftanın işlerini takvime yerleştirmek için her hafta aynı gün ve saatte 20 dakika ayır. Pazar akşamı çoğu öğrenci için işe yarıyor.

Haftalık planı şu sırayla hazırlayabilirsin:

• Önce saati belli olanlar. Okul, dershane, iş, spor, teslim tarihleri. Bunları kalemle yaz.
• Sonra zamanını senin belirleyeceklerin. Çalışma, tekrar, ev işleri, dinlenme. Bunları kurşun kalemle yaz.
• Saatleri gösteren bir planlayıcı kullan. Günün saatlerini alt alta gördüğün bir planlayıcı, yalnızca yapılacakları yazdığın bir listeden daha iyi. Böylece her işin gününde ne kadar yer kapladığını görürsün.
• Planlama saatini de takvime yaz. Haftalık planını hazırlamak için de zaman ayırman gerekiyor.

Bu 20 dakikayı aşma. Plan yapmak, ders çalışmış gibi hissettirebiliyor. Bir işi tamamlamanın rahatlığını yaşıyorsun ama o sırada konuyu öğrenmiyorsun. Planlayıcıyı renklendirmekle geçen bir saat, çalışmaya ayırabileceğin zamandan gidiyor.

Günlük liste, üç bölme

Tüm işlerini tuttuğun bir ana listen olsun. Buradan seçtiklerinle her gün kısa bir günlük liste hazırla ve işleri üç bölüme ayır:

• Bugün. En fazla üç iş. Her biri somut ve bitirilebilir. Biyoloji çalış değil, hücre bölünmesinden 20 soru çöz.
• Bu hafta. Haftalık plandan gelenler.
• Sonra. Aklına gelen ama şimdi yapılmayacak her şey. Buraya yazınca kafandan çıkıyor.

Bugün bölmesi boşalmadan diğer bölmelere geçme. Üç iş bitti ve hala vaktin varsa bu haftadan bir tane al.

Zamanı gözle görünür yap

Ne kadar zaman geçtiğini kestiremiyorsan, bunu görebileceğin bir araç kullan.

7 ile 9 yaş arasındaki 44 çocukta zamanlı matematik testinde kalan süreyi renkli bir dilimle gösteren zamanlayıcı test öncesi kaygıyı azalttı (etki büyüklüğü 0,42) ve dikkatsiz davranışları azalttı. Matematik puanı değişmedi. Dikkatsizlikteki azalma DEHB belirtisi yüksek çocuklarda daha büyüktü. Bu küçük çalışma ilkokul öğrencileriyle yapıldı, ancak işleyiş her yaşta aynı: kalan süreyi yalnızca bir sayı olarak okumak yerine, küçülen bir alan olarak görmek.

• Masada analog saat ya da görsel zamanlayıcı kullan. Saate bakmak için telefonu eline aldığında dikkatin başka bir uygulamaya kayıyor.
• Alarm zinciri. Okula çıkış, dershane, ilaç saati gibi tekrar eden olaylar için telefonda tekrarlayan alarm kur ve alarmın adına ne yapacağını yaz. Bu alarmlar, aklında tutman gerekenleri sana hatırlatır.
• Sınav süresine alış. Deneme çözerken süreyi gözünün önündeki bir saatle tut; sınav günü bu süre sana tanıdık gelsin.

Tek sistem

Araç seçerken iki şeye bak: her zaman yanında olacak mı ve kullanırken dikkatini dağıtacak mı? Duvarda dönem takvimi, cebinde veya çantanda kağıt bir günlük liste, telefonda da yalnızca alarmlar kullanabilirsin. Düzeni gereğinden fazla karmaşıklaştırma. Üç ayrı uygulama, iki defter ve bir duvar takvimi kullandığında işlerini birden fazla yerde takip etmek zorunda kalırsın.

Plan bozulduğunda

Hastalık, beklenmedik bir ödev, iyi geçmeyen bir gün… Her plan bozulur. DEHB'li öğrencinin tipik tepkisi böyle bir anda planı tamamen bırakmak. Oysa kaçan işi silmeden, bir sonraki boş bloğa taşıyabilirsin.

Taşıyacak yer yoksa iş sonra bölmesinde beklesin; haftalık planını yaparken yeniden yerleştir. Bir hafta tamamen dağıldıysa pazar akşamı sıfırdan başla. O durumda eski planı düzeltmeye çalışmak, yeni plan yapmaktan uzun sürüyor.

Başlamak ve erteleme bölümü planı yaptığın halde neden uygulamadığını anlatıyor.

Aileler için

Ortaokulda çocuk bu düzeni tek başına kuramıyor. Bir süre hatırlatma ve takip görevini aile üstleniyor. Haftalık planı birlikte yapmak ve dönem takvimini duvara birlikte asmak bu desteğin parçaları. Lise boyunca bu görev kademeli olarak çocuğa geçmeli, çünkü üniversitede hiç kimse onun yerine takvim tutmayacak. Ödev sistemi bölümü bu devri adım adım anlatıyor.

Sonuç

55 çalışmanın birlikte incelendiği bir meta-analiz, DEHB'de bir işin ne kadar sürdüğünü kestirmenin ve aynı süreyi yeniden oluşturmanın ölçülebilir biçimde zor olduğunu gösteriyor. On dakika sandığın iş kırk dakika sürüyorsa, bu yalnızca sana öyle gelmiyor.

DEHB'de süreyi kestirmek ve uzaktaki ödülü beklemek ölçülmüş iki zorluk. Dönem planı yaklaşan işleri görmeni, sınavdan geriye doğru yerleştirdiğin tekrarlar bugün ne yapacağını bilmeni sağlar. Haftada bir 20 dakikalık plan oturumu, üç bölmeli günlük liste ve gözünün önündeki saatle bu düzeni takip edebilirsin. Tahminlerini gerçek sürelerle karşılaştır; plan aksadığında işi yapabileceğin başka bir zamana taşı.

Sık Sorulan Sorular

Zaman körlüğü gerçek mi?

Kısmen. DEHB'de süreyi kestirme ve yeniden üretmenin zayıf olduğu 55 çalışmayla gösterildi. Ölçülen şey tutarlı bir kestirim sapması. Kendi sapma oranını tahmin ve gerçek süreyi yan yana yazarak bulabilirsin.

Ajanda mı uygulama mı?

Her zaman yanında olacak ve dikkatini dağıtmayacak olanı seç. Çoğu DEHB'li öğrenci için duvarda bir dönem takvimi, kağıt bir günlük liste ve telefonda yalnız alarmlar iyi çalışıyor. Sistemi üç yerden fazlasına bölme.

Plan yapıyorum ama uymuyorum, neden?

Plan yaptığında işin bir kısmı bitmiş gibi hissedip rahatlayabiliyorsun. O planı uygulamak içinse başlaman gerekiyor; bu da ayrı bir beceri. Planlamayı haftada 20 dakikayla sınırla ve başlayamama bölümündeki yöntemlere bak.

Günde kaç saat çalışmalıyım?

Saat yerine oturumu ve tekrar sayısını izle. Aynı tekrarı günlere yaymak tek güne yığmaktan belirgin biçimde daha kalıcı. Günde iki ile üç kısa ve odaklı oturum, uzun ve dağınık tek bir oturumdan daha verimli.

Kaynaklar

• Marx I, Cortese S, Koelch MG, Hacker T (2022). Meta-analysis, altered perceptual timing abilities in attention-deficit/hyperactivity disorder. JAACAP 61, 866-880. https://doi.org/10.1016/j.jaac.2021.12.004
• Sonuga-Barke E, Bitsakou P, Thompson M (2010). Beyond the dual pathway model, evidence for the dissociation of timing, inhibitory, and delay-related impairments in attention-deficit/hyperactivity disorder. JAACAP 49, 345-355. https://doi.org/10.1016/j.jaac.2009.12.018
• Jackson JN, MacKillop J (2016). Attention-deficit/hyperactivity disorder and monetary delay discounting, a meta-analysis of case-control studies. Biological Psychiatry, Cognitive Neuroscience and Neuroimaging 1, 316-325. https://doi.org/10.1016/j.bpsc.2016.01.007
• Sonuga-Barke EJS (2003). The dual pathway model of AD/HD, an elaboration of neuro-developmental characteristics. Neuroscience and Biobehavioral Reviews 27, 593-604. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2003.08.005
• Latimier A, Peyre H, Ramus F (2021). A meta-analytic review of the benefit of spacing out retrieval practice episodes on retention. Educational Psychology Review 33, 959-987. https://doi.org/10.1007/s10648-020-09572-8
• Hallez Q, Vallier V (2025). Time on their side, how visual timers affect anticipatory anxiety, performance, and on-task behavior in elementary math assessments. European Journal of Investigation in Health, Psychology and Education 15, 243. https://doi.org/10.3390/ejihpe15120243
• Nascimben E (2026). Focus Forward, ADHD Skills Group, oturum 2, 3 ve 4. Conestoga Open Learning, CC BY-NC-SA 4.0. https://openlibrary-repo.ecampusontario.ca/jspui/bitstream/123456789/2587/1/Focus-Forward-ADHD-Skills-Group-1773842914.pdf
• Ekşi Sözlük (2026). Ders çalışamamak başlığı, sayfa 34, 4 Ekim 2026 girdisi. https://eksisozluk.com/ders-calisamamak--205438?p=34