Ana içeriğe geç
DopaLive
Başla
25 dk okuma

DEHB İlaçları, Tüm Yaşlar İçin

Yazar: Alperen Demirdöğer

Bir çizgiyle bağlanan iki not sayfası

İlaç kullanmayı düşünürken aklınızda farklı sorular olabilir: Ne kadar yarar göreceğim, hangi yan etkilerle karşılaşabilirim, uzun süre kullanırsam ne olur? İlaç her şeyi çözmüyor; doğru kullanıldığında ise fark yaratabiliyor.

Bu bölüm, hekiminizle ilaç üzerine konuşmaya hazırlanmanız için. Kişisel bir tedavi önerisi vermiyor. İlaç kararını çocuklarda çocuk ve ergen psikiyatristi, erişkinlerde psikiyatrist veriyor. Çocuklarda metilfenidatın mekanizması, yan etkileri ve izlemi aile rehberindeki DEHB ilaçları ve Türkiye'de reçete bölümünde ayrıntılı anlatılıyor. Burada erişkine ağırlık veriyoruz. Ruhsat, reçete ve ödeme bilgileri Ekim 2026 itibarıyla TİTCK ve SGK belgelerine dayanıyor ve değişebilir.

Aşağıda ilaçların nasıl çalıştığını, hangi yaşlarda ne kadar yarar gösterdiğini, Türkiye'deki seçenekleri ve uzun vadeli bulguları ele alıyoruz.

İlaçlar beyinde ne yapıyor?

Uyarıcılar ve atomoksetin

Metilfenidat dopamin ve noradrenalin taşıyıcılarını bloke ediyor, bu iki haberci madde sinir hücreleri arasında daha uzun kalıyor. Atomoksetin uyarıcı değil, seçici olarak noradrenalin taşıyıcısını bloke ediyor. Ayrıntıları ve ölçülmüş sayıları aile rehberindeki ilaç bölümünde verdik.

İlaçların etkisini eksik bir maddeyi tamamlamak gibi düşünmek yanıltıcı. Dikkat ve dürtü kontrolüyle ilgili devrelerde sinyalin ne kadar sürdüğünü ve ne kadar güçlü olduğunu ayarlıyorlar. Bu ayrımın ayrıntılarını beyin kimyası ve yaşam düzeni bölümünde bulabilirsiniz.

Guanfasin, NMDA değil alfa-2A

Guanfasin hakkında okurken, prefrontal korteksteki NMDA glutamat reseptörlerini desteklediği ve sinapsları yeniden inşa ettiği iddialarıyla karşılaşabilirsiniz. Bu iddiaların ikisi de hayvan deneylerinde görülenleri olduğundan ileriye taşıyor; söz konusu etkiler insanda gösterilmedi. NMDA iddiası ilacın asıl hedefini de yanlış anlatıyor.

Guanfasin seçici bir alfa-2A adrenerjik reseptör agonisti. Türkiye'deki ürün bilgisine göre alfa-2A'ya diğer alt tiplere göre 15-20 kat daha yüksek afinite gösteriyor. DEHB'deki etki mekanizması ise tam olarak kanıtlanmış değil. Maymun ve sıçan çalışmalarında prefrontal hücrelerdeki alfa-2A reseptörleri uyarılınca hücre içi cAMP düşüyor, bazı iyon kanalları kapanıyor ve çalışma belleğini taşıyan ağ bağlantıları güçleniyor. Bu ağlar birbirini NMDA reseptörlü sinapslar üzerinden uyarıyor. Yani guanfasin NMDA iletimine dayanan ağları dolaylı olarak destekliyor, ama doğrudan hedefi NMDA reseptörü değil.

Araştırmada tarif edilen, sinapsların yeniden inşa edilmesi değil. Ağ bağlantısı saniyeler içinde güçleniyor ve bu etki geri dönebiliyor; yapıda değişim tarif edilmiyor. Yapıyla ilgili veriler hayvan ve hücre kültürü çalışmalarından geliyor. Kronik strese maruz bırakılan sıçanlarda günlük guanfasin prefrontal korteksteki dendritik diken kaybını önledi. Kemirgen prefrontal korteksinden alınan nöron kültüründe de dikenlerin olgunlaşmasını destekledi. İnsanda böyle bir yapısal etki gösterilmedi.

Modafinil, oreksin değil

Modafinilin oreksin sistemi üzerinden doğal uyanıklık sağladığı iddiasına da sık rastlanıyor. Türkiye'deki ürün bilgisine göre modafinilin, oreksin dahil uyku-uyanıklık reseptörleriyle etkileşimi zayıf ya da ihmal edilebilir düzeyde. Oreksin üretemeyen farelerde modafinil uyanıklığı normal farelerden bile daha etkili artırdı. İnsandaki PET çalışmasında tedavi dozundaki modafinil kaudat çekirdekte dopamin taşıyıcılarının yaklaşık yüzde 54'ünü işgal etti ve ödül merkezinde dopamini artırdı. Yani modafinil doğal bir madde değil, dopamin sistemine etki eden reçeteli bir ilaç.

Ne kadar işe yarıyor?

Çocuk ve ergende

133 çift kör çalışmayı birleştiren ağ meta-analizinde 12 hafta civarında klinisyen puanıyla etki büyüklükleri şöyleydi.

  • Amfetaminler 1,02, Türkiye'de ruhsatlı ürün yok
  • Metilfenidat 0,78
  • Guanfasin 0,67
  • Atomoksetin 0,56

Etki büyüklüğünde 0,5 orta, 0,8 büyük sayılıyor. Öğretmen puanında plasebodan anlamlı ayrışan ilaçlar metilfenidat ve modafinil oldu, amfetaminler ve klonidin için öğretmen puanı verisi yoktu. Makale, bu tahminlerin hiçbirini yüksek güvenli kanıt olarak değerlendirmiyor. Klinisyen puanında kanıt güveni amfetamin, metilfenidat ve guanfasin için orta, atomoksetin ve modafinil için düşük. Yazarlar etkiyle yan etkiyi birlikte tartarak çocuk ve ergende ilk tercih olarak metilfenidatı önerdi. 221 meta-analizi aynı yöntemle yeniden hesaplayan 2025 şemsiye derlemesi de metilfenidatın ebeveyn, öğretmen ve klinisyen puanlarının hepsinde 0,75'in üstünde, orta ya da yüksek güvenli bir etki gösterdiğini doğruladı.

Erişkinde

Erişkinlerde görülen etki daha küçük. Yan etkiler yüzünden tedaviyi bırakmaya da daha sık rastlanıyor. Aynı 2018 analizinde klinisyen puanıyla etki büyüklükleri şöyleydi.

  • Amfetaminler 0,79
  • Metilfenidat 0,49
  • Bupropion 0,46
  • Atomoksetin 0,45
  • Modafinil plasebodan farksız (0,16)

Erişkinde guanfasin ve klonidin için analize girecek çalışma bulunamadı. Erişkin tahminlerinde de kanıt güveni amfetamin ve metilfenidat için orta, bupropion, atomoksetin ve modafinil için düşük.

2025'te yayımlanan erişkin ağ meta-analizi ilaçları, psikolojik tedavileri ve beyin uyarım yöntemlerini aynı ağda karşılaştırdı. 113 çalışma ve 14.887 katılımcıda 12. haftada hem kişinin kendi değerlendirmesinde hem klinisyen değerlendirmesinde belirtileri azalttığı görülen tek seçenekler uyarıcılar ve atomoksetin oldu. Klinisyen puanıyla uyarıcılarda etki büyüklüğü 0,61, atomoksetinde 0,51. Atomoksetin ve guanfasin kullananlarda tedaviyi bırakma, plasebo grubuna göre daha sıktı, guanfasinde bırakma olasılığı yaklaşık 3,7 kattı. Bu analizde ilaçlar yaşam kalitesi gibi ek sonuçlarda etkili bulunmadı. 6 yaş ve üstündeki çocuk ve erişkinlerde 17 randomize çalışmayı ve 5.388 kişiyi toplayan başka bir 2025 meta-analizi ise amfetamin, metilfenidat ve atomoksetinin yaşam kalitesini plasebodan anlamlı biçimde iyileştirdiğini buldu. Etki büyüklükleri sırasıyla 0,51, 0,38 ve 0,30 idi, yani belirtilerdeki etkiden küçüktü. Atomoksetinde etki çocukla erişkin arasında farklı değildi. Bu farklı sonuçlar nedeniyle, ilacın yaşam kalitesine ne kadar etki ettiği henüz net değil.

2025 şemsiye derlemesi erişkinde metilfenidat ve atomoksetin için kişinin kendi bildiriminde yüksek güvenli ama küçük bir etki buldu (0,34 ve 0,37). Erişkinde metilfenidat ve atomoksetin plasebodan daha kötü tolere edildi. Hiçbir tedavi için 26 ve 52. haftada orta ya da yüksek güvenli kanıt yoktu.

Hekiminizle ilaçtan ne beklediğinizi konuşurken bu farkı göz önünde tutabilirsiniz. Erişkinlerde yarar ölçülebiliyor, ama çocuklardaki kadar büyük değil. Hayatın her alanını tek başına düzeltmediği için ilaçla birlikte psikoterapi ve günlük düzen de ele alınıyor.

Erişkinlerde 113 çalışmalık 2025 analizinde hem kişinin kendi değerlendirmesinde hem klinisyen değerlendirmesinde plasebodan üstün çıkan tek seçenekler uyarıcılar ve atomoksetin oldu.

Derlemelerin sonuçları neden farklı?

212 çalışmayı kapsayan bir derlemenin 2023 güncellemesine göre metilfenidat öğretmen puanlı belirtileri azaltabiliyor (21 çalışma ve 1.728 katılımcıda etki büyüklüğü 0,74, DEHB ölçeğinde yaklaşık 10,6 puan, klinik olarak anlamlı sayılan en küçük fark 6,6 puan). Ama yazarlar tüm sonuçların kanıt güvenini çok düşük olarak derecelendirdi, çünkü çalışmaların büyük çoğunluğu kısa ve körleme sorunları taşıyor. Derleme Aralık 2025'te yeniden yayımlandı ve özetteki sayılar aynı kaldı. Bir grup Avrupalı uzman derlemenin 2015 sürümünde çalışma seçimi ve yanlılık değerlendirmesinde hatalar olduğunu yazdı. 2025 şemsiye derlemesi aynı büyüklükte etkiyi orta ya da yüksek güvenle bildiriyor. Derlemeler arasındaki ayrılık, etkinin varlığından çok o sonuca ne kadar güvenileceğinin nasıl değerlendirildiğinde.

Herkes yanıt veriyor mu?

Çocuk ve ergenlerde metilfenidatın tam doz aralığı denendiğinde yüzde 70'ten fazlası yanıt veriyor. Metilfenidat ve amfetamin sınıfları birlikte denenince bu oran yüzde 90'ı aşıyor. Türkiye'de amfetamin sınıfı ruhsatlı olmadığı için ikinci rakam burada doğrudan geçerli değil. Erişkin için benzer bir resmi oran bulamadık. İngiltere kılavuzuna göre bir ilaç değiştirilmeden önce yeterli dozda altı hafta denenmeli. Her doz değişikliğinde belirtiler ve yan etkiler ölçekle kaydedilmeli. İlk ilaçtan ya da ilk dozdan yarar görmemeniz, ilaç tedavisinin sizin için işe yaramayacağını göstermiyor.

2026 tarihli doz analizine göre çocukta metilfenidatın etkisi günde yaklaşık 45 miligrama kadar artıyor, üstünde ek fayda görülmüyor. Erişkinde metilfenidat için böyle bir düzleşme görülmedi ama veri az, günde 50 miligramın üstünde yan etki nedeniyle bırakma artıyor. Dozu artırmak her zaman daha fazla yarar getirmiyor.

Türkiye'de hangi ilaçlar var?

TİTCK'nin Ekim 2026 listelerine göre e-reçetede aktif DEHB ilacı üç etken maddeden ibaret.

  • Metilfenidat, kırmızı reçeteyle. Ritaline 10 mg kısa etkili tablet, Concerta ve eşdeğeri Konsenidat 18, 27, 36 ve 54 mg uzun salımlı tablet, Medikinet 10-40 mg değiştirilmiş salımlı kapsül. Concerta ve Konsenidat ürün bilgisinde 18-65 yaş, Medikinet kapsülde 18 yaş üstü erişkinler de endikasyonda. Ritalin tablet DEHB için yalnız 6 yaş ve üstündeki çocuklarda ruhsatlı, erişkinde DEHB için kullanımı endikasyon dışı. Aynı ürünün ayrıca narkolepside erişkin endikasyonu var.
  • Atomoksetin, normal reçeteyle. Atominex, Attex, Fixatom ve Setinox kapsüller ile Attex oral çözelti. Strattera kapsül ruhsatları 21 Ekim 2024'te iptal edildi.
  • Guanfasin, normal reçeteyle. Guago ve Arislow ER 1-4 mg. Yalnız uyarıcıların uygun olmadığı, tolere edilemediği ya da etkisiz kaldığı 6-17 yaş çocuk ve ergenlerde ruhsatlı. Ürün bilgisine göre erişkinde kullanılmamalı.

Ruhsatlı olmayan ilaçlar ise şunlar: Lisdeksamfetamin (Vyvanse, Elvanse), deksamfetamin, viloksazin ve DEHB için klonidin.

Yurt dışı ilaç yolu

Türkiye'de ruhsatsız bir ilacı yurt dışından getirmek için başvuruyu tedaviyi yürüten hekim e-reçete sistemi üzerinden yapıyor. Sağlık kurulu raporu ya da ilaç kullanım raporu, bilgilendirilmiş hasta olur formu, bilimsel literatür, epikriz ve gerekirse tetkik sonuçları isteniyor. Ek onay aranmayan listede kullanım şartı yazılı ilaçlar için ayrıca izin gerekmiyor. Türkiye'de ruhsatlı olmayan bir ürün için yapılan ilk başvuru ise ruhsatlı seçeneklerin tümü kullanılmışsa ya da kullanılamıyorsa, üçüncü basamak bir hastanede en az üç uzman hekimden oluşan konseyin gerekçeli kararıyla yapılabiliyor. Bu kuralın listede zaten bulunan ilaçlara da uygulanıp uygulanmadığı metinde açık değil. DEHB açısından listede iki seçenek öne çıkıyor.

  • Amfetamin ve deksamfetamin karışık tuzu. Adderall türü bu ilaç TİTCK Yurt Dışı Etkin Madde Listesi'nde kırmızı reçeteli ve TİTCK yazılı onayına bağlı olarak yer alıyor. SGK yurt dışı fiyat listesinde de kayıtlı. Lisdeksamfetamin ve tek başına deksamfetamin bu listelerde yok.
  • Klonidin. TİTCK listesinde kullanım şartları arasında DEHB yazılı ve ek onay aranmayan listede yer alıyor. SGK yurt dışı fiyat listesinde klonidin tabletleri kayıtlı, ama SGK'nın kendisinin temin ettiği ilaçlar arasında işaretli değil.

Bir ilacın listede bulunması, başvurunuzun kabul edileceğini göstermiyor. DEHB'de, özellikle erişkinlerde, bu başvuruların uygulamada nasıl sonuçlandığını resmi kaynaklardan doğrulayamadık.

Ruhsatlı ama DEHB için değil

  • Modafinil. Modiodal ve diğer markalarıyla ruhsatlı, ama endikasyonu narkolepsi, vardiyalı çalışmaya bağlı uyku bozukluğu ve uyku apnesindeki aşırı uykululuk. 18 yaş altında kullanılmamalı. TİTCK 2016'da modafinilin tedavi dışı amaçla kötüye kullanıldığını saptayıp onu izlemeye tabi ilaçlar arasına aldı.
  • Bupropion. Türkiye'de majör depresyon ve sigarayı bırakma için ruhsatlı. DEHB için kullanımı Sağlık Bakanlığı'nın hasta bazında endikasyon dışı onayına bağlı.
  • Aripiprazol. Bir antipsikotik, DEHB ilacı değil. İngiltere kılavuzunda antipsikotik kullanımı yalnız yaygın saldırganlık ya da öfke nöbetleri eşlik ediyorsa, uyarıcıya ek olarak ve üçüncü basamak önerisiyle kabul ediliyor.

Erişkinde ilaca başlarken

Medikinet ve Atominex ürün bilgileri erişkinde ilaca başlamak için çocuklukta tanı almış olmayı değil, çocukluk döneminde belirtilerin varlığının geriye dönük doğrulanmasını şart koşuyor. Medikinet ürün bilgisine göre bu doğrulama hasta kayıtları ya da yapılandırılmış görüşmeyle yapılmalı ve üçüncü kişiden de bilgi istenmeli. Çocukluk belirtileri belirsizse ilaç başlanmamalı. Atominex ürün bilgisi de çocukluk belirtilerinin doğrulanmasını ve en az iki ortamda orta düzeyde işlev kaybını arıyor. Concerta ve Konsenidat ürün bilgilerinde bu şart ayrıca yazılı değil. Karnelerinizi ve bir yakınınızı görüşmeye götürmeniz, ilaç kararı verilirken de bu nedenle önem taşıyor.

Concerta ürün bilgisine göre erişkinde doz yaklaşık haftalık 18 miligramlık adımlarla ayarlanıyor ve günlük en yüksek doz 18-65 yaşta 72 miligram. Başlamadan önce tansiyon ve nabız değerlendiriliyor. Bir kırmızı reçeteye Concerta ve Konsenidat'tan en fazla iki kutu, yani iki aylık doz yazılabiliyor.

Ödeme

SGK metilfenidatı 25 yaşın altında ve psikiyatri uzmanının reçetesiyle, atomoksetini 6-25 yaş arasında sağlık kurulu raporuyla, guanfasini 6-17 yaş arasında ödüyor. 25 yaş ve üstünde bu ilaçların bedeli cepten çıkıyor. Ayrıntılar kime gidilir bölümünde. Concerta bulunamadığında aynı miligramlık Konsenidat SGK listesinde aynı eşdeğer grupta, Medikinet'e geçiş ise ayrı bir doz kararı. Geçişi her zaman hekimle yapın.

Türkiye'de metilfenidat, atomoksetin ve guanfasin var, lisdeksamfetamin ve deksamfetamin yok. Modafinil DEHB için ruhsatlı değil ve erişkinde plasebodan farksız. Sosyal medyada aripiprazol diye anılan Arislow aslında bir guanfasin markası.

Ödeme planınızı yaparken metilfenidatın SGK tarafından 25 yaşın altında karşılandığını da hesaba katın.

Uzun vadede ne biliniyor?

Uzun süreli kullanım için dayandığımız çalışmalar farklı. Randomize çalışmalar kısa sürdüğünden, uzun vadede olanları büyük kayıt çalışmalarından öğreniyoruz. Bu çalışmalar gözleme dayanıyor ve neden-sonuç ilişkisini kanıtlamıyor. Yine de aynı kişinin ilaç kullandığı ve kullanmadığı dönemleri karşılaştırmak, o kişinin kalıcı özelliklerinin etkisini büyük ölçüde ayırmayı sağlıyor.

  • Trafik kazası. ABD'de 2,3 milyon DEHB tanılı kişide aynı kişinin ilaç kullandığı aylarda trafik kazası nedeniyle acile başvuru riski erkeklerde yüzde 38, kadınlarda yüzde 42 daha düşüktü.
  • Suç. İsveç'te 25.656 kişide ilaçlı dönemlerde mahkumiyet oranı erkeklerde yüzde 32, kadınlarda yüzde 41 daha düşüktü.
  • Özkıyım, madde ve kaza. İsveç'te yeni tanı alan 148.581 kişide tanıdan sonraki üç ay içinde ilaca başlamak, iki yıl içinde ilk özkıyım davranışında yüzde 17, madde kötüye kullanımında yüzde 15, trafik kazasında yüzde 12 azalma ile ilişkiliydi. Mutlak fark küçüktü: özkıyım davranışı 1000 kişi-yılda 16,9'dan 14,5'e indi.
  • Ölüm. Aynı kohortta ilaca başlamak iki yılda her nedenden ölümde yüzde 21 azalma ile ilişkiliydi. Azalma kaza, zehirlenme ve özkıyım gibi doğal olmayan ölümlerden geliyordu. İki yılda 10.000 kişi başına yaklaşık 9 ölüm farkı görüldü.
  • Kendine zarar ve başlama zamanı. Hong Kong, Yeni Zelanda, Güney Kore, Tayvan ve Birleşik Krallık verisinde kendine zarar riski ilaçsız dönemlere göre en çok ilaca başlamadan önceki 90 günde yüksekti (2,58 kat). İlacın ilk 90 gününde daha düşüktü (1,78 kat), sonraki tedavi döneminde en düşüktü ama ilaçsız dönemlerden yine biraz yüksek kaldı (1,27 kat). Araştırmacılara göre bu sonuçlar, ilacı kendine zararın ana nedeni olarak göstermiyor. İlaca başlamadan önceki yüksek risk, tedavi edilmemiş DEHB özellikleriyle ilişkili olabilir. Risk tedavi boyunca ilaçsız dönemlerin üstünde kaldığı için yazarlar başlamadan önce de tedavi sırasında da yakın izlem öneriyor.
  • Madde bağımlılığı. 15 boylamsal çalışmanın meta-analizinde çocuklukta uyarıcı kullanmak ileride madde kullanımı riskini ne artırdı ne azalttı.

İlacın süresiz gerekip gerekmediğini araştıran randomize bir çalışma da var. İki yıldan uzun süredir metilfenidat kullanan 94 çocuk ve ergenin yarısı, yedi haftada plaseboya geçirildi. İlacı bırakanların yüzde 40,4'ü, devam edenlerin yüzde 15,9'u kötüleşti. Bu sonuç, ilacın uzun süre sonra da yarar sağladığını, bazı gençlerinse ilaçsız da iyi devam ettiğini gösteriyor. İngiltere kılavuzunda ilaç tedavisinin en az yılda bir gözden geçirilmesi öneriliyor.

Yan etkiler ve izlem

Kalp ve tansiyon

Kısa vadede DEHB ilaçları tansiyonu ve nabzı biraz artırıyor. 102 çalışmalık 2025 analizinde erişkinde sistolik tansiyon artışı metilfenidatla yaklaşık 1,7 mmHg, nabız artışı yaklaşık 4,4 atım oldu. Uyarıcılar bu açıdan atomoksetinden kötü değildi. Guanfasin ise tansiyon ve nabzı düşürdü. Amerikan pediatri kılavuzuna göre ortalamadaki küçük artışın yanında, kişilerin yüzde 5-15'inde daha belirgin bir artış görülüyor.

Uzun vadede kalp damar sağlığına bakan araştırmalarda ise şu ilişki görülüyor. İsveç'te 278.027 DEHB tanılı kişiyi kapsayan iç içe vaka-kontrol çalışmasında DEHB ilacı kullanım süresi uzadıkça kalp damar hastalığı daha sık görüldü. Her ek kullanım yılı yaklaşık yüzde 4 daha yüksek riskle ilişkiliydi, en belirgin ilişki hipertansiyon ve atardamar hastalığında görüldü. Gözlemsel bir çalışma olduğu için bu bulgu nedensellik kanıtlamıyor. Yazarlar ilacı bırakmayı değil, fayda ve riskin birlikte tartılmasını ve düzenli kalp damar izlemini öneriyor.

İngiltere kılavuzuna göre tansiyon ve nabız her doz değişikliğinde ve altı ayda bir ölçülmeli. Rutin EKG ve kan tahlili yalnız klinik bir gerekçe varsa yapılmalı. İstirahatte nabız 120'nin üzerine çıkarsa ya da ritim bozukluğu olursa dozun azaltılması ve kişinin uzmana yönlendirilmesi öneriliyor.

İştah, uyku ve kilo

Uyarıcılar iştahı bastırdığı için ilaç kullanırken öğün kaçırmamaya ayrıca dikkat edin. Metilfenidat ve amfetaminler erişkinde de kilo kaybı yapıyor. Kilo kaybı sorun olduğunda İngiltere kılavuzu, ilacın yemekle ya da yemekten sonra alınmasını ve etkisi geçince ek öğün tüketilmesini öneriyor. Öğünlerinizi ilaç saatine göre planlamak da bu önerilerle uyumlu.

Psikoz ve mani

13-25 yaş arasında 221.846 DEHB tanılı genci karşılaştıran çalışmada uyarıcıya başlayanlarda, ortalama bir yıldan kısa izlemde yeni psikoz yaklaşık 660 kişide bir görüldü ve risk amfetamin kullananlarda metilfenidata göre 1,65 kat yüksekti. Hastanede yatan 16-35 yaş hastalarla yapılan 2024 vaka-kontrol çalışmasında son bir ayda reçeteli amfetamin kullanımı psikoz ya da mani olasılığında 2,68 kat artışla ilişkiliydi, metilfenidat ise ilişkili bulunmadı. 16 çalışmayı toplayan 2025 meta-analizinde, psikotik bozukluğu ölçen 4 çalışmada uyarıcı alan DEHB tanılı kişilerin yaklaşık yüzde 2,3'ünde bu bozukluk gelişti ve psikoz amfetaminde metilfenidata göre daha sıktı. Ama ilaç almayanlarla karşılaştırma yapılmadı, çalışmalar arasındaki fark çok büyüktü ve yazarlar nedenselliğin gösterilmediğini vurguluyor. Psikoz ya da mani öyküsü olan biri bunu mutlaka hekimine söylemeli.

Gebelik

ABD ve İskandinav kayıtlarında ilk üç ayda metilfenidata maruz kalan bebeklerde kalp malformasyonu riskinde sınırda, küçük bir artış görüldü (birleştirilmiş göreli risk 1,28, güven aralığının alt sınırı tam 1,00), amfetaminlerde görülmedi. ABD sigorta verisinde 4,2 milyondan fazla gebelikte, gebeliğin ikinci yarısında amfetamine maruz kalan çocuklarda karıştırıcı etkenler düzeltildikten sonra otizm, DEHB ya da herhangi bir nörogelişimsel bozuklukta artış bulunmadı. Metilfenidata maruz kalanlarda otizmde ve herhangi bir nörogelişimsel bozuklukta anlamlı artış yoktu. Çocukta DEHB tanısı 1,43 kat daha sık çıktı, ama annenin DEHB'si daha sıkı hesaba katılınca bu ilişki kayboldu. Gebelik planlıyorsanız ilaç kararını önceden hekiminizle konuşun, kendiliğinizden kesmeyin.

Kötüye kullanım

111 çalışmayı tarayan sistematik derlemeye göre reçeteli uyarıcıların başkasına verilmesi ve tıbbi olmayan kullanımı özellikle üniversite öğrencilerinde yaygın ve DEHB'si olmayanlarda akademik performansı artırdığına dair çok az kanıt var. İngiltere kılavuzuna göre kötüye kullanım ya da başkasına verme riski varsa kısa etkili uyarıcılar ile kolayca enjekte edilebilen veya burundan çekilebilen uzun etkili uyarıcılar verilmemeli. İlacın zihinsel performansı artırmak ya da iştah bastırmak için başkasına verilme riski varsa reçete yazarken temkinli olunmalı. Genel olarak da günde tek doz alınan uzun etkili formlar düşünülmeli. İlacınızı kimseyle paylaşmayın.

Sosyal medyadaki ilaç listeleri ne kadar doğru?

Bir ilaç hakkında okurken etken maddeye, ruhsat durumuna ve araştırmanın hangi yaş grubuyla yapıldığına bakın. Sosyal medya paylaşımlarında en sık karışan noktalar şunlar:

  • Metilfenidat. Çocukta ilk basamakta yer aldığı, erişkinde de etkili olduğu doğru. Türkiye'de kırmızı reçeteyle bulunuyor.
  • Lisdeksamfetamin ve deksamfetamin. Etkili ilaçlar, ama Türkiye'de ruhsatlı değil ve yurt dışı listesinde de yok. Türkiye'deki okur için seçenek gibi sunulmamalı.
  • Atomoksetin (Strattera). Anlatılan etki mekanizması doğru, fakat kullanılan marka adı güncel değil. Strattera kapsül ruhsatı 2024'te iptal edildi, muadilleri var.
  • Bupropion. DEHB'de kullanımından söz edilmesi doğru; ancak bu kullanım ruhsatlı endikasyonunun dışında. Erişkinlerle yapılmış 6 çalışmayı kapsayan bir derlemede, bu etkiyi ölçen 3 çalışma ve 129 kişinin verisinde belirtileri azalttı (etki büyüklüğü 0,50) ama kanıt kalitesi düşük. 2025 şemsiye derlemesi de erişkinde bupropionun görünürde büyük etkisini düşük ya da çok düşük kesinlikte buldu. Depresyon eşliğinde tercih edilmesini doğrudan test eden bir çalışma bulamadık.
  • Guanfasin. Alfa-2 agonisti olduğu doğru, ama yalnız dürtüsellik için değil, DEHB'nin tüm temel belirtilerinde etkili. Türkiye'de yalnız 6-17 yaşta ruhsatlı. NMDA ve sinapsları yeniden inşa etme iddiaları ise hayvan bulgularının abartılmış hali, insanda gösterilmedi. Guanfasin NMDA reseptörüne doğrudan etki etmiyor, NMDA iletimine dayanan ağları ancak dolaylı olarak destekliyor.
  • Arislow. Aripiprazol değil, guanfasin markası. Bu karışıklık okuru bir DEHB ilacı yerine bir antipsikotik düşünmeye yöneltebilir.
  • Modafinil. Çocuk çalışmalarında belirtileri azalttı, ama 933 çocukta 3 ciddi deri döküntüsü, biri olası Stevens-Johnson sendromu görüldü ve DEHB için onay almadı. FDA etiketi onay almamasının nedenini yazmıyor. 2007 tarihli bir derleme döküntü bildirimleri yüzünden ciddi deri reaksiyonu riskini değerlendirecek ek çalışma istendiğini aktarıyor. Erişkinde 338 kişilik 9 haftalık çalışmada hiçbir doz plasebodan iyi çıkmadı. Erişkin çalışmalarını birleştiren 2019 meta-analizi de modafinilde plaseboya göre etki bulmadı. Çocuklarda 5 kısa çalışmalık meta-analiz etki buldu, ama Türkiye'deki ürün bilgisi güvenlik ve etkililik kaygısıyla 18 yaş altında kullanılmamasını yazıyor. Bağımlılık riski düşük ifadesi de yanıltıcı. FDA modafinili kontrollü madde olarak sınıflıyor, Türkiye'deki ürün bilgisi de uzun süreli kullanımda bağımlılık olasılığının tamamen göz ardı edilemeyeceğini yazıyor.

Uzmanlar için ne önemli?

  • Türkiye'de pratik sıra. İngiltere kılavuzunda erişkinler için ilk basamak olarak lisdeksamfetamin ya da metilfenidat öneriliyor. Atomoksetin ise bu iki ilaca yanıt vermeyen ya da onları tolere edemeyen kişiler için öneriliyor. Türkiye'de lisdeksamfetamin olmadığı için erişkinde pratik sıra metilfenidat ve atomoksetin. Guanfasin erişkinde ruhsat dışı ve 2025 analizinde bırakma oranı yüksek.
  • Çocukluk doğrulaması. Türkiye'deki ürün bilgileri erişkinde çocukluk belirtilerinin üçüncü kişiden doğrulanmasını istiyor. Bu doğrulamayı tanı dosyasında belgeleyin.
  • Dozu ayarlarken ölçün. Her doz değişikliğinde standart bir ölçek kullanın ve yan etkileri kaydedin. Erişkinlerde haftalık kısa bir telefon görüşmesi, İngiltere kılavuzunda örnek verilen yöntemlerden biri.
  • Ödeme planı. 25 yaş sınırını tedavi planına baştan dahil edin.
  • Kalp damar izlemi. Tansiyon ve nabız her doz değişikliğinde ve altı ayda bir. Uzun süreli kullanımda hipertansiyonla ilgili bulguları akılda tutun.
  • Hekim olmayan uzmanlar için. Danışanın gözlemlediği etki ve yan etkileri tarih ve saatle kaydetmesine yardım edin. Öğün ve uyku düzenini ilaç saatiyle uyumlu kurmasına ve notlarını hekimine götürmesine destek olun. Doz, ilaç seçimi ya da ilacı bırakma konusunda öneri vermeyin. DopaLive'daki DEHB uzman desteği bu sınırla çalışıyor.

Sonuç

DEHB ilaçları kısa vadede belirtileri en güvenilir biçimde azaltan tedaviler. Çocukta etki büyük, erişkinde orta. Türkiye'de metilfenidat, atomoksetin ve çocuk ve ergende guanfasin var, amfetamin sınıfı ise yalnız yurt dışı ilaç yolunda ve sınırlı. Modafinil DEHB ilacı değil, Arislow bir guanfasin markası. Uzun vadede kayıt çalışmaları ilaç kullanımının kaza, özkıyım davranışı, suç ve ölümde azalmayla ilişkili olduğunu gösteriyor, ama uzun kullanımda kalp damar izlemi gerekiyor. İlk ilaçtan yarar görmediyseniz, doz ya da ilaç değişikliğiyle sonucun değişebileceğini hekiminizle konuşun. Kararı hekiminizle birlikte verin; sonucu ölçün ve tedaviyi yılda bir yeniden değerlendirin.

Sık Sorulan Sorular

Erişkinde DEHB ilacı işe yarar mı?

Yarar gösteriyor; ancak etkisi çocuklardaki kadar güçlü değil. Erişkinde metilfenidatın etki büyüklüğü yaklaşık 0,5, yani orta düzey. 2025 analizinde hem kişinin kendi değerlendirmesinde hem klinisyen değerlendirmesinde plasebodan üstün çıkan tek seçenekler uyarıcılar ve atomoksetin oldu. İlaç belirtileri azaltıyor, hayat düzenini kurmak için terapi ve günlük yapı da gerekiyor.

DEHB ilaçları kısa vadede en güçlü kanıta sahip tedaviler. 133 çift kör çalışmayı birleştiren analizde metilfenidatın etki büyüklüğü çocukta 0,78, erişkinde 0,49.

Vyvanse ya da Adderall Türkiye'de alınabilir mi?

Lisdeksamfetamin (Vyvanse, Elvanse) ve deksamfetamin Türkiye'de ruhsatlı değil ve yurt dışı ilaç listesinde de yok. Adderall türü amfetamin karışık tuzu ise TİTCK yurt dışı listesinde kırmızı reçeteli ve TİTCK yazılı onayına bağlı olarak yer alıyor. Başvuruyu ancak tedaviyi yürüten hekim yapabiliyor ve onay garantili değil.

Modafinil DEHB'ye iyi gelir mi?

Kanıt bunu desteklemiyor. Türkiye'de modafinil DEHB için değil, uyku bozukluklarındaki aşırı uykululuk için ruhsatlı. Erişkin DEHB'de 338 kişilik çalışmada hiçbir doz plasebodan iyi çıkmadı, erişkin meta-analizi de etki bulmadı. Çocuklarda kısa vadede etki görüldü ama ciddi deri döküntüsü bildirimleri üzerine ek güvenlik çalışması istendi, DEHB için onay almadı ve Türkiye'de 18 yaş altında kullanılmıyor. Doğal ya da bağımlılık riski düşük bir seçenek de değil.

DEHB ilacı ömür boyu mu kullanılır?

Herkes için değil. İki yıldan uzun süre kullanan gençlerde ilacı bırakanların yüzde 40'ı kötüleşti, ama bir kısmı ilaçsız da iyi gitti. İngiltere kılavuzunda ilaç tedavisinin en az yılda bir gözden geçirilmesi öneriliyor. Ara verme ya da bırakma kararını hekiminizle, planlı ve ölçerek verin.

DEHB ilacı kalbe zarar verir mi?

Kısa vadede tansiyonu ve nabzı biraz artırıyor. Uzun vadede İsveç verisinde kullanım süresi uzadıkça kalp damar hastalığı daha sık görüldü, en belirgin ilişki hipertansiyon ve atardamar hastalığındaydı. Her ek kullanım yılı yaklaşık yüzde 4 daha yüksek riskle ilişkiliydi. Bu gözlemsel bir bulgu, yani ilacın bu hastalıklara yol açtığını kanıtlamıyor, ancak bu ilişkiyi göz ardı etmemek gerekiyor. Bu yüzden ilaç kullanan herkesin tansiyonu ve nabzı her doz değişikliğinde ve altı ayda bir ölçülmeli. Ailede genç yaşta ani ölüm ya da kalp hastalığı varsa başlamadan önce hekiminize söyleyin.

Kaynaklar

Metinden taşınan atıf ayrıntıları

  • NICE NG87, öneri 1.7.8, 1.7.26, 1.7.17, 1.10.1, 1.8.9-1.8.11, 1.8.6, 1.7.20, 1.7.23, 1.7.24, 1.7.11 ve 1.7.15.
  • TİTCK Yurt Dışından İlaç Temini Kılavuzu 2024, madde 5 ve 6.

Anlatım kaynakları ve gönderilere ilişkin notlar

  • DopaLive'ın kurucusu Alperen Demirdöğer DEHB ilaçlarının hepsini denediğini, gerektiğinde işe yaradıklarını, bazen de çok zorlandığını anlatıyor.
  • Öğün kaçırmama önerisi, Nova Sapiens'in Huberman protokolleri gönderisinde de yer alıyor.
  • Bu bölümde değerlendirilen ilaç bilgileri, Nova Sapiens'in tanı rehberi ve Huberman protokolleri gönderilerinden alındı.

Paylaş

DopaLive uzmanlık hizmeti, tıbbi teşhis, tedavi veya psikoterapi yerine geçmez. Koçluk ve psikolojik danışmanlık, günlük hayatta daha uygulanabilir adımlar kurmaya yardımcı olur. Tıbbi veya psikolojik bir rahatsızlıkta yetkili sağlık profesyoneline başvurulmalıdır.

Önceki

Hekim Seçimi

Sonraki

DEHB'de Psikoterapiler

Sana uygun desteği birlikte netleştirelim

Birkaç kısa soruyla ihtiyacını paylaş ve sana uygun destek türünü gör.

Yolculuğuna başla