Düzensizlik

Özet: DEHB'de düzensizlik çoğu zaman tembellik ya da sorumsuzluk değil, yürütücü işlevlerde yaşanan zorlanmaların günlük hayata yansımasıdır. Sorun çoğu zaman temizlikten çok, karar verme, kategorize etme ve görünür hatırlatıcılar olmadan sistemi sürdürememe ile ilgilidir.

DEHB'li bireylerin yaşam alanlarına dışarıdan bakan biri için manzara çoğu zaman kafa karıştırıcı görünebilir. Yarı içilmiş kahve fincanları, masanın üzerinde birikmiş ama “hiçbirine dokunulmaması gereken” kâğıt yığınları, günlerdir sandalyenin üzerinde duran temiz kıyafetler ve ağzına kadar dolu çöpler bu tablonun parçası olabilir.

Toplum kronik düzensizliği hızla “tembellik”, “pasaklılık” ya da “sorumsuzluk” diye etiketleyebilir. Oysa kronik düzensizlik, DEHB beyninin bilgiyi, eşyayı ve zamanı yönetmeye çalışırken geliştirdiği bir başa çıkma biçimi olabilir. Dağınık bir masa ya da kaotik bir oda, bazen beynin içindeki nörolojik yükün fiziksel dünyadaki yansımasıdır.

Bir DEHB'linin hayatındaki asıl zorluk çoğu zaman temizlemek değil, organize etmektir. Temizlik fiziksel bir eylemdir. Ancak organizasyon, her eşya için art arda karar vermeyi gerektiren ağır bir bilişsel yük yaratır.

Çoğu kişi odayı toplamaya başladığında daha ikinci tişörtte “Bunu saklasam mı, atsam mı?” sorusunda kilitlenebilir. Bu da karar felcine yol açar ve kişi elindekini bırakıp odadan çıkabilir. Sorun isteksizlik değil, sistemin aşırı yük altında kapanmasıdır.

Düzensizliğin en yıpratıcı tarafı ise çoğu zaman fiziksel dağınıklığın kendisi değil, beraberinde gelen utanç duygusudur. Eve aniden biri geleceğinde yaşanan panik, eşyaları alelacele dolaplara ve çekmecelere tıkıştırma telaşı, yetişkin biri olarak “kendine ve evine bakamıyor” gibi hissetmekle birleşebilir.

İyi haber şu: Geleneksel düzen tavsiyelerinin neden işe yaramadığını anladığınızda, utancın yerini daha işlevsel stratejiler alabilir.

Düzensizlik DEHB'de nasıl görünür?

Düzensizlik sadece odanın fiziksel görünümüyle sınırlı kalmaz. Ev düzenine, teknoloji kullanımına ve zaman yönetimine de sızabilir.

• Kıyamet kutuları: Evi hızlıca toplamak gerektiğinde, ortalıktaki her şeyin ayrıştırılmadan “sonra bakarım” diye kutulara, çekmecelere ya da torbalara tıkıştırılması.
• Yığın sistemi: Evrakları klasörlemek yerine üst üste yığınlar halinde tutmak. Kişi çoğu zaman o yığının içinde neyin nerede olduğunu o an bilir.
• Temiz çamaşır dağı: Çamaşırları yıkayıp kuruttuktan sonra katlayıp dolaba yerleştirememek. Haftalarca sepetten giyinmek.
• Görsel hatırlatıcı ihtiyacı: Bir eşya ya da evrak kapalı çekmeceye girince sanki tamamen yok olmuş gibi hissetmek.
• Zayıf alan sınırları: Yemek masasının çalışma masasına, yatağın giysi alanına, başka bir yüzeyin depolama alanına dönüşmesi.
• Dijital istifçilik: Bilgisayarda çok sayıda sekmeyi açık bırakmak, telefonda binlerce okunmamış bildirim ya da e-posta biriktirmek.
• Aynı eşyadan birden fazla alma: Eşyaların yeri sık unutulduğu için aynı makas, kalem ya da dudak kreminden evde birkaç tane bulunması.

DEHB'de düzensizliğin arkasında ne var?

DEHB'deki düzensizliği sadece “dağınıklık” diye görmek durumu fazla basitleştirir. Nörobilim, bu tabloyu yürütücü işlevlerdeki zorlanmalarla ilişkilendirir.

Görsel bellek ve “gözden uzak, akıldan uzak” etkisi

Yetişkin DEHB'li bireyler gerçek anlamda bir nesne sürekliliği kaybı yaşamaz. Ancak çalışma belleğindeki zorlanmalar, göz önünde olmayan şeyleri takip etmeyi güçleştirebilir.

Bir faturayı kapalı çekmeceye koyduğunuzda, o fatura zihninizden tamamen çıkabilir. Bu yüzden birçok DEHB'li birey eşyalarını, yapılacak işlerini ya da açık sekmelerini görünür alanda tutmaya çalışır. Dağınıklık bazen beynin dışsallaştırılmış bir hatırlatma sistemi gibi çalışır.

Dopamin, yenilik ve sistemi sürdürememe

Yeni bir düzen sistemi kurmak çoğu zaman heyecan vericidir. Yeni kutular almak, etiket yapmak, dolabı boşaltmak ya da her şeyi baştan düzenlemek kısa vadede motive edebilir.

Ancak düzeni sürdürmek, tekrar eden ve daha az ödüllendirici küçük adımlardan oluşur. DEHB beyni için asıl zorlayıcı olan da budur. Sistemi kurmakla sistemi sürdürmek aynı şey değildir.

Karar felci ve bilişsel yük

Eşyaları yerine koymak dışarıdan tek adımlı bir iş gibi görünebilir. Oysa her eşya için “Bu ne?”, “Nereye ait?”, “Saklanmalı mı?”, “Yeri dolu mu?” gibi birçok mikro karar gerekir.

Nörotipik bir beyin bu süreci daha otomatik yürütebilir. DEHB'li bir beyin ise bu kararları daha manuel şekilde vermek zorunda kalabilir. Bu da çok kısa sürede zihinsel bataryayı tüketir.

Geleneksel düzen sistemleri neden işe yaramayabilir?

Minimalist, kapalı dolaplara dayalı klasik düzen anlayışı herkes için uygun değildir. Özellikle görsel hatırlatıcılara ihtiyaç duyan DEHB beyni, her şeyin kapakların arkasına gizlendiği sistemlerde zorlanabilir.

Her şeyi kapalı, isimsiz dolaplara kaldırdığınızda iki sorun ortaya çıkabilir:

• Bulmak zorlaşır: Aradığınız şeyi nerede tuttuğunuzu hatırlamak güçleşebilir.
• Unutmak kolaylaşır: Sahip olduğunuz şeyi görmediğiniz için yeniden satın alabilirsiniz.
• Sistem sürdürülemez hale gelir: Yerine koymak çok adımlıysa, beyin o adımı ertelemeye başlar.

Sizin için işe yarayan düzen, estetik olarak kusursuz görünen değil; erişilebilir, görünür ve sürdürülebilir olandır.

Düzensizliği yönetmek için ne yapabilirsiniz?

Amaç katalog gibi görünen bir ev yaratmak değil. Amaç, sizin beyninize uyum sağlayan işlevsel bir düzen kurmanızdır.

• Sürtünmeyi azaltın: Bir eşyayı yerine koymak birden fazla adım gerektiriyorsa, o eşya büyük ihtimalle yerine dönmez. Kapaklı kirli sepeti bırakıp kapaksız bir sepet kullanmak gibi küçük değişiklikler işe yarayabilir.
• Eşyayı kullandığınız yerde tutun: Faturaları hep mutfak masasında ödüyorsanız, dosya da oraya yakın olmalıdır. Anahtarları hep girişte bırakıyorsanız, orada görünür bir kase bulundurabilirsiniz.
• Şeffaf depolamayı tercih edin: Şeffaf kutular, açık raflar ve görünür dosyalıklar “gözden uzak, akıldan uzak” etkisini azaltabilir.
• Eşya miktarını azaltın: Alanda ne kadar az eşya varsa, sistemi sürdürmek o kadar kolay olabilir. Yeni bir şey alırken eski bir şeyi çıkarmak bu yüzden işe yarayabilir.
• Bir toplama alanı belirleyin: Dağınıklığı tamamen yok etmek yerine tek bir sepette ya da kutuda sınırlamak, tüm eve yayılmasını önleyebilir.
• Mikro süreler kullanın: “Evi toplayacağım” demek yerine 5-7 dakikalık kısa toplama turları yapmak daha sürdürülebilir olabilir.
• Düzeni bir bakım döngüsü olarak görün: Düzen bir kez kurulup sonsuza kadar korunan bir durum değildir. Önemli olan hiç dağılmaması değil, yeniden toparlamanın daha az zor hale gelmesidir.

Son söz

DEHB'de düzensizlik çoğu zaman karakter sorunu değil, işlevsellik ve bilişsel yük meselesidir. Kendinize uygun sistemler kurduğunuzda, amaç kusursuzluk değil; daha az utanç, daha az sürtünme ve daha çok işlevsellik olur.